ધોરણ 6 | విષય: Science
અસંગત શબ્દ: ચણા
કારણ: જુવાર, બાજરી અને રાગી એ તૃણધાન્ય (મિલેટ્સ) છે જેમાંથી મુખ્યત્વે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ મળે છે, જ્યારે ચણા એ કઠોળ છે જે પ્રોટીનનો મુખ્ય સ્રોત છે.
અસંગત શબ્દ: ચોખા
કારણ: રાજમા, મગ અને સોયાબીન કઠોળ છે જે પ્રોટીનથી ભરપૂર હોય છે, જ્યારે ચોખા ધાન્ય છે જેમાંથી મુખ્યત્વે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ મળે છે.
ભારતમાં ખોરાક રાંધવા માટે પરંપરાગત અને આધુનિક બંને પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે:
પરંપરાગત રાંધણ પદ્ધતિઓ:
ચૂલા કે માટીની સગડી પર ધીમા તાપે બાફવું, શેકવું કે તળવું.
માટી, તાંબા કે પિત્તળના વાસણોનો ઉપયોગ કરવો.
લાભ: ખોરાકનો કુદરતી સ્વાદ જળવાઈ રહે છે અને પોષક તત્ત્વો ઓછા નષ્ટ થાય છે.
આધુનિક રાંધણ પદ્ધતિઓ:
ગેસ સ્ટવ, પ્રેશર કુકર, ઇન્ડક્શન કે ઓવનનો ઉપયોગ કરવો.
પ્રેશર કુકરમાં બાફવું (Steaming) અને માઇક્રોવેવમાં ગરમ કરવું.
લાભ: સમય અને બળતણની બચત થાય છે અને ખોરાક ઝડપથી રંધાઈ જાય છે.
"સર, આહારમાં એવા કયા પોષક તત્ત્વો હોય છે જે આપણને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે?"
"શું દરરોજ સંતુલિત આહાર લેવાથી આપણે ભવિષ્યમાં દવાઓ લેવાથી બચી શકીએ છીએ?"
બધા જ સ્વાદિષ્ટ આહાર સ્વાસ્થ્યપ્રદ નથી હોતા અને તમામ પૌષ્ટિક આહાર સ્વાદિષ્ટ નથી હોતા.
ઉદાહરણ 1 (સ્વાદિષ્ટ પરંતુ સ્વાસ્થ્યપ્રદ નથી): પીઝા, બર્ગર, ચિપ્સ અને સમોસા ખાવામાં ખૂબ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે, પરંતુ તેમાં મેદો, તેલ અને ચરબી વધુ હોવાથી તે શરીર માટે નુકસાનકારક છે.
ઉદાહરણ 2 (પૌષ્ટિક પરંતુ સ્વાદિષ્ટ નથી): કારેલાંનું શાક, તાજી લીલી ભાજી કે ઉકાળેલા કઠોળ સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ પૌષ્ટિક છે, પરંતુ ઘણા લોકોને તેનો સ્વાદ ગમતો નથી.
મેદુ શાકભાજી નથી ખાતો અને બિસ્કિટ, નૂડલ્સ તથા વ્હાઇટ બ્રેડ ખાય છે, જેના કારણે તેને પેટમાં દુખાવો અને કબજિયાત થાય છે.
આહારમાં ફાઇબર (રેસાઓ) ઉમેરવા: મેદુએ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ (મેદો, બિસ્કિટ, નૂડલ્સ) બંધ કરીને તાજાં શાકભાજી, ફળો, સલાડ અને પૂરતું પાણી પીવું જોઈએ.
કારણ: બિસ્કિટ અને નૂડલ્સ જેવા મેદાના ખોરાકમાં રેસા (ફાઇબર) હોતા નથી, જેથી ખોરાક આંતરડામાં ચોંટી જાય છે અને કબજિયાત થાય છે. શાકભાજી અને ફળોમાંથી મળતા ફાઇબર પાચનક્રિયા સરળ બનાવે છે અને કબજિયાત દૂર કરે છે.
રેશ્મા રતાંધળાપણું (Night Blindness) રોગથી પીડાઈ રહી છે.
તેના ખોરાકમાં વિટામિન A ની ઉણપ છે.
ગાજર
દૂધ
પપૈયું
પાલક (અથવા લીલા પાંદડાંવાળાં શાકભાજી)
હું (iii) તાજાં ફળ પસંદ કરીશ.
તાજાં ફળોમાંથી આપણને પૂરતા પ્રમાણમાં રેસા (ફાઇબર), વિટામિન્સ અને ખનિજ ક્ષારો મળે છે.
ટીનમાં ભરેલા કે તાજા રસમાં ફાઇબર નીકળી જાય છે અને ટીનમાં ભરેલા રસમાં પ્રિઝર્વેટિવ્સ (સાચવણીકાર પદાર્થો) તથા ઉમેરેલી ખાંડ હોય છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે સારી નથી.
હાડકાંના બંધારણ અને તૂટેલા હાડકાંના પુનઃનિર્માણ (સાંધવા) માટે કેલ્શિયમ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ક્ષાર છે.
શરીર કેલ્શિયમનું યોગ્ય રીતે શોષણ કરી શકે તે માટે વિટામિન D જરૂરી છે. જો વિટામિન D ન હોય, તો લીધેલું કેલ્શિયમ હાડકાં સુધી પહોંચી શકતું નથી.
"શું ખોરાક અને સૂર્યપ્રકાશમાંથી પૂરતું વિટામિન D અને કેલ્શિયમ મેળવીને હાડકાં મજબૂત રાખી શકાય?"
રામનનું વિધાન તદ્દન સાચું છે. "બધા જ સ્ટાર્ચ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ છે, પરંતુ બધા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ સ્ટાર્ચ નથી." કારણ કે સ્ટાર્ચ એ કાર્બોહાઇડ્રેટનો એક પ્રકાર છે, જ્યારે ખાંડ (ગ્લુકોઝ) પણ કાર્બોહાઇડ્રેટ જ છે પરંતુ તે સ્ટાર્ચ નથી.
બે કસનળી લો. એકમાં બટાટાનો ટુકડો/લોટનું દ્રાવણ (સ્ટાર્ચ) અને બીજીમાં ખાંડનું દ્રાવણ લો.
બંનેમાં આયોડિનના દ્રાવણના 2-3 ટીંપા ઉમેરો.
અવલોકન: બટાટા/લોટવાળી કસનળીનો રંગ ભૂરો-કાળો થઈ જશે (જે સ્ટાર્ચની હાજરી દર્શાવે છે). જ્યારે ખાંડના દ્રાવણનો રંગ બદલાશે નહીં.
નિષ્કર્ષ: આ સાબિત કરે છે કે બંને કાર્બોહાઇડ્રેટ હોવા છતાં ફક્ત સ્ટાર્ચ જ આયોડિન કસોટી આપે છે.
શિક્ષકની સાડી: સાડી સુતરાઉ (કપાસ) કે કાપડમાંથી બનેલી હશે જેમાં કળણ (Starch/માણ) નાખવામાં આવ્યું હશે. સ્ટાર્ચની હાજરીના કારણે સાડી પર આયોડિન પડતાં તે ભૂરો-કાળો રંગ આપે છે.
મિષ્ટીના મોજાં: મોજાં નાયલોન કે વૂલ/સિન્થેટિક રેસાના બનેલા હશે જેમાં સ્ટાર્ચ હોતો નથી, તેથી રંગ બદલાયો નહીં.
મિલેટ્સ (જેવા કે બાજરી, જુવાર, રાગી) માં વિટામિન, ખનિજ ક્ષાર, ફાઇબર અને પ્રોટીન ભરપૂર પ્રમાણમાં હોય છે. તે પાચનમાં સરળ છે અને બ્લડ સુગરને નિયંત્રણમાં રાખે છે.
ના, ફક્ત મિલેટ્સ ખાવા પૂરતા નથી. શરીરની તમામ પોષક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સંતુલિત આહાર જરૂરી છે. મિલેટ્સની સાથે આહારમાં કઠોળ (પ્રોટીન માટે), દૂધ, તાજાં ફળો, લીલાં શાકભાજી અને યોગ્ય પ્રમાણમાં ચરબી હોવી પણ જરૂરી છે.
આપેલા દ્રાવણની ચકાસણી કરવા માટે:
થોડો સ્ટાર્ચનો પાવડર અથવા બાફેલા ચોખાનો પાણીવાળો ભાગ (કંજી) એક પાત્રમાં લો.
તેમાં આપેલા દ્રાવણના ૨-૩ ટીંપા ઉમેરો.
જો દ્રાવણ ઉમેરતાં જ ચોખા કે સ્ટાર્ચનો રંગ ઘેરો ભૂરો કે કાળો થઈ જાય, તો આપેલું દ્રાવણ ચોક્કસપણે આયોડિન જ છે.