ધોરણ 6 | విષય: Science
(i) રંગવું:
જવાબ: (b) પાણીવાળા રંગોથી અને (c) એક્રેલિક રંગોથી (કારણ: પાણીવાળા અને એક્રેલિક રંગોમાં રહેલું પાણી બાષ્પીભવન પામે ત્યારે જ રંગ કાગળ પર સુકાય છે.)
(ii) કાગળ પર લખવું:
જવાબ: (b) શાહીપેનથી (કારણ: શાહીપેનની પ્રવાહી શાહીમાંથી પાણી બાષ્પીભવન પામીને સુકાય છે, જેથી લખાણ કાગળ પર સ્થિર થાય છે.)
કુદરતી ઘાસ ઉત્સર્જન (Transpiration) ની ક્રિયા દ્વારા પોતાના પાંદડામાંથી પાણીની બાષ્પ વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે. પાણીનું બાષ્પીભવન થવા માટે આસપાસની ગરમી વપરાય છે, જેથી આસપાસનું વાતાવરણ ઠંડું રહે છે.
બીજી તરફ, પ્લાસ્ટિકનું ઘાસ સજીવ નથી, તેથી તેમાં ઉત્સર્જન કે બાષ્પીભવન થતું નથી. આ સિવાય પ્લાસ્ટિક સૂર્યપ્રકાશની ગરમીને સોંષી લે છે, જેથી પ્લાસ્ટિકના ઘાસની આસપાસ વધુ ગરમી લાગે છે.
આલ્કોહોલ (સ્પિરિટ / સેનિટાઇઝર)
પેટ્રોલ અને ડીઝલ
એસીટોન (નખની પોલિશ દૂર કરનાર - નેઇલ પોલિશ રિમૂવર)
અત્તર (પરફ્યુમ)
કેરોસીન
પંખાની હવા ગરમ નથી હોતી, પરંતુ તે પવનની ઝડપ વધારે છે. બાષ્પીભવનનો દર પવનની ઝડપ વધવાની સાથે વધે છે.
જ્યારે પંખો ચાલુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ભીના કપડાંની આસપાસની ભેજવાળી હવાને દૂર ધકેલે છે અને ત્યાં સૂકી હવા લાવે છે. આનાથી બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ખૂબ ઝડપી બને છે અને ભીના કપડાં ઝડપથી સુકાઈ જાય છે. આથી, ગરમી ન હોવા છતાં પંખાની હવાથી બાષ્પીભવન ઝડપી થાય છે.
વજન અને પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડો: ગટરમાંથી કાઢેલા તાજા કાદવમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, જેથી તે ખૂબ ભારે હોય છે. ૩-૪ દિવસ ખુલ્લામાં રાખવાથી સૂર્યપ્રકાશ અને પવનને લીધે તેમાં રહેલા પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે. કાદવ સૂકાઈ જવાથી તેનું વજન અને કદ ઘટી જાય છે, જેથી તેને લાવવા-લઈ જવાનો ખર્ચ ઘટે છે.
સલામતીમાં વધારો: ભીનો કાદવ ચીકણો હોય છે અને તેમાં હાનિકારક જીવાણુઓ કે દુર્ગંધ હોઈ શકે છે. સૂકાઈ જવાથી તે હાથ ધરવામાં (Handle કરવામાં) સરળ અને સુરક્ષિત બને છે તથા રોગચાળો ફેલાવવાનું જોખમ ઘટે છે.
ઘરમાં જોવા મળતી બાષ્પીભવનની પ્રવૃત્તિઓ:
ભીના કપડાં સુકવવા.
લાદી (પોતા) પર મારેલું પાણી સુકાવું.
રસોઈ કરતી વખતે ચા, શાક કે દાળમાંથી વરાળ નીકળવી.
નાહ્યા પછી શરીર પરનું પાણી આપોઆપ સુકાઈ જવું.
વાસણ ધોયા પછી તેને સૂકવવા મૂકવા.
રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં મદદરૂપ:
બાષ્પીભવનની સમજ હોવાથી આપણે કપડાં પહોળા કરીને તડકામાં કે પંખા નીચે સુકવીએ છીએ જેથી તે ઝડપથી સુકાય.
ઉનાળામાં માટલાનું પાણી ઠંડું રાખવાની ક્રિયા સમજી શકીએ છીએ.
તાવ આવ્યો હોય ત્યારે કપાળ પર પાણીની પટ્ટી મૂકીને શરીરનું તાપમાન નીચું લાવી શકીએ છીએ.
કુદરતમાં ઘન અવસ્થામાં પાણી નીચે મુજબના સ્વરૂપે જોવા મળે છે:
બરફ અને હિમ (Snow/Ice): ઊંચા પર્વતો અને ધ્રુવ પ્રદેશો (ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ) પર જમા થયેલો બરફ.
ગ્લેશિયર (હિમનદીઓ): ધ્રુવીય વિસ્તારો અને વિશાળ પર્વતો પર વહેતી બરફની નદીઓ.
કરા (Hail): ચોમાસામાં કે વાવાઝોડા વખતે આકાશમાંથી પડતા બરફના નાના ટુકડા.
આ વિધાન સાર્વત્રિક સત્ય દર્શાવે છે:
અધિકાર તરીકે: પૃથ્વી પરના દરેક જીવને પીવા અને જીવવા માટે સ્વચ્છ પાણી મેળવવાનો પાયાનો અધિકાર છે.
જવાબદારી તરીકે: કુદરતમાં પીવાલાયક મીઠું પાણી ખૂબ જ મર્યાદિત માત્રામાં છે. જો આપણે પાણીનો બગાડ કરીશું, તેને પ્રદૂષિત કરીશું કે તેનું સંરક્ષણ નહીં કરીએ, તો ભવિષ્યમાં આ અધિકાર પણ છીનવાઈ જશે.
નિષ્કર્ષ: તેથી, પાણીનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો (Rainwater Harvesting), અને પાણી પ્રદૂષિત થતું અટકાવવું એ આપણી પ્રાથમિક ફરજ છે. જ્યારે આપણે પાણી બચાવવાની જવાબદારી નિભાવીશું, ત્યારે જ આપણને પાણી મેળવવાનો અધિકાર સાર્થક થશે.
દ્વિ-ચક્રી વાહનની ગરમ સીટને ઠંડી કરવા માટે સીટ પર થોડું પાણી છાંટવું જોઈએ અથવા પાણીથી ભીનું કરેલું કાપડ (રૂમાલ) સીટ પર ફેરવવું જોઈએ.
કારણ: સીટ પર છાંટેલું પાણી ગરમ સીટમાંથી ગરમી શોષીને ઝડપથી બાષ્પીભવન પામશે. બાષ્પીભવન દરમિયાન ગરમી શોષાઈ જવાથી સીટ તરત જ ઠંડી થઈ જશે.