ધોરણ 6 | విષય: Science
(i) મીઠાના દ્રાવણને સૂર્યના તડકામાં મૂકીને તેમાંથી મીઠું અલગ કરી શકાય છે.
જવાબ: [ T ] સાચું
કારણ: સૂર્યના તડકાથી પાણીનું બાષ્પીભવન થઈને ઊડી જાય છે અને વાસણમાં મીઠું બાકી રહે છે.
(ii) જ્યારે એક ઘટક ઓછી માત્રામાં હોય ત્યારે જ હાથ વડે વીણવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
જવાબ: [ T ] સાચું
કારણ: કચરો અથવા બિનઉપયોગી ઘટક ઓછી માત્રામાં હોય અને કદમાં હાથથી પકડી શકાય તેવો હોય ત્યારે જ હાથથી વીણવું અનુકૂળ રહે છે.
(iii) મમરા અને ચોખાના દાણાના મિશ્રણને છડવાની પદ્ધતિ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.
જવાબ: [ F ] ખોટું
સુધારેલું વિધાન: મમરા અને ચોખાના દાણાના મિશ્રણને ઉપણવાની પદ્ધતિ દ્વારા (અથવા કદના તફાવત આધારે ચાબકીને/વીણીને) અલગ કરી શકાય છે.
કારણ: છડવાની પદ્ધતિ ડૂંડાંમાંથી અનાજ અલગ કરવા પછાડવા માટે વપરાય છે. અહીં મમરા હલકા હોવાથી પવન વડે (ઉપણવાથી) અલગ થાય છે.
(iv) સરસવના તેલ અને લીંબુના શરબતના મિશ્રણને નિતારણ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.
જવાબ: [ T ] સાચું
કારણ: તેલ અને શરબત (પાણી) એકબીજામાં ઓગળતા નથી. તેલ હલકું હોવાથી ઉપર અલગ સ્તર બનાવે છે, જેને નમાવીને (નિતારીને) અલગ કરી શકાય છે.
(v) ચોખાના લોટ અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે ચાળવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
જવાબ: [ F ] ખોટું
સુધારેલું વિધાન: ચોખાના લોટ અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે નિક્ષેપન અને નિતારણ અથવા ગાળણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
કારણ: ચાળવાની પદ્ધતિ માત્ર બે ઘન પદાર્થોના મિશ્રણ માટે વપરાય છે, પ્રવાહી અને ઘન માટે નહીં.
(i) અડદ સાથે મિશ્ર થયેલ ચણાનો લોટ → (d) ચાળવું
(ii) પાણી સાથે મિશ્ર થયેલો ચોકનો પાવડર → (e) ગાળવું
(iii) બટાકા સાથે મિશ્ર થયેલા મકાઈના દાણા → (a) હાથ વડે વીણવું
(iv) લાકડાના વહેર સાથે મિશ્ર થયેલો લોખંડનો ભૂકો → (b) ચુંબકીય પૃથક્કરણ
(v) પાણી સાથે મિશ્ર થયેલું તેલ → (c) નિતારવું
જ્યારે પ્રવાહીમાં રહેલા ઘન પદાર્થના કણો ભારે અને અદ્રાવ્ય હોય તથા પાત્રના તળિયે ઝડપથી બેસી જતા હોય (નિક્ષેપિત થતા હોય), ત્યારે ગાળણને બદલે નિતારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે: ચોખા કે દાળને રાંધતા પહેલા ધોતી વખતે પાણી અલગ કરવા માટે, અથવા રેતી અને પાણીના મિશ્રણમાંથી પાણી અલગ કરવા માટે.
હા, નાકમાં રહેલા વાળની હાજરીને ગાળણ (Filtration) પદ્ધતિ સાથે સાંકળી શકાય છે.
જેમ ગાળણપત્ર કે ચાાણી ધૂળના કણોને રોકી લે છે, તેમ નાકના વાળ આપણે શ્વાસ લઈએ ત્યારે હવામાં રહેલા ધૂળ, કચરો અને સૂક્ષ્મ કણોને ફેફસાંમાં જતા અટકાવે છે અને ગાળણકર્તા (Filter) તરીકે કાર્ય કરે છે.
સામગ્રી: માસ્ક સામાન્ય રીતે કાપડ (સુતરાઉ કાપડ), નોન-વોવન (Non-woven) ફેબ્રિક અથવા મેલ્ટ-બ્લોન (Melt-blown) પોલિમર ફાઇબરના બહુસ્તરીય પડોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
ભૂમિકા: માસ્ક એ ગાળણકર્તા (Filter) તરીકે કામ કરે છે. તે હવામાં રહેલા વાયરસ, બેક્ટેરિયા, ધૂળના કણો અને ઉધરસ કે છીંક દ્વારા નીકળતા પ્રવાહીના સૂક્ષ્મ ટીપાં (Droplets) ને નાક અને મોં દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.
પગલું ૧: વીણવું (Handpicking): સૌપ્રથમ મોટા કદના બટાકાને હાથ વડે વીણીને મિશ્રણમાંથી અલગ કરી લઈશું.
પગલું ૨: પાણી ઉમેરવું અને ઓગાળવું: બાકી રહેલા લાકડાના વહેર અને મીઠાના મિશ્રણમાં પાણી ઉમેરીને હલાવીશું. આનાથી મીઠું પાણીમાં ઓગળી જશે, જ્યારે લાકડાનો વહેર પાણી પર તરશે.
પગલું ૩: ગાળણ (Filtration): આ મિશ્રણને કાપડ અથવા ગાળણપત્ર વડે ગાળી લઈશું, જેથી પાણી પર તરતો લાકડાનો વહેર ગાળણપત્ર પર અલગ થઈ જશે.
પગલું ૪: બાષ્પીભવન (Evaporation): હવે ગાળેલા મીઠાવાળા પાણીને ગરમ કરીશું અથવા તડકામાં મૂકીશું. પાણીનું બાષ્પીભવન થઈને ઊડી જશે અને વાસણમાં મીઠું પાછું મળી જશે.
યોગ્ય શીર્ષક: બુદ્ધિશાળી લીલા (અથવા લીલાની સમજદારી)
સાચા વિકલ્પો સાથેનો ફકરો:
લીલા તેના પિતાની સાથે ખેતરમાં કામ કરી રહી હતી ત્યારે તેને યાદ આવ્યું કે તેઓ તેમનું પીવાનું પાણી ઘરે ભૂલી ગયા છે. તેના પિતાને તરસ લાગે તે પહેલાં, તે પાસેના તળાવમાંથી પાણી લેવા ગઈ. પાત્રમાં પાણી ભર્યા પછી તેણે જોયું કે પાણી કાદવવાળું છે અને પીવા માટે અયોગ્ય છે. પાણી શુદ્ધ કરવા માટે, તેણે પાણીને થોડો સમય માટે રહેવા દીધું અને પછી કાદવવાળા પાણીને મલમલના કાપડના ટુકડાના ઉપયોગથી ગાળ્યું. ત્યારબાદ, લીલાએ પાણીને દસ મિનિટ સુધી ઢાંકેલા પાત્રમાં ઉકાળ્યું. ઉકાળ્યા બાદ તેણે પાણીને ફરીથી ગાળ્યું અને પાણીને પીવા યોગ્ય બનાવ્યું. ભોજન કરતી વખતે તેણે આ પાણી તેના પિતાજીને આપ્યું. તેમણે લીલાને આશીર્વાદ આપ્યા અને તેના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી.