ધોરણ 6 | విષય: Science old
(i) કૃત્રિમ ચુંબક ગજિયો, ઘોડાની નાળ, નળાકાર જેવા વિવિધ આકારમાં બનાવવામાં આવે છે.
(ii) જે પદાર્થો ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે તેને ચુંબકીય પદાર્થો કહે છે.
(iii) કાગળ એ બિનચુંબકીય પદાર્થ નથી (અથવા બિનચુંબકીય પદાર્થ છે).
(iv) જૂના જમાનામાં, નાવિકો દિશા જાણવા માટે કુદરતી ચુંબક ના ટુકડાને લટકાવતા હતા.
(v) ચુંબકને હંમેશાં બે (ઉત્તર અને દક્ષિણ) ધ્રુવ હોય છે.
(i) નળાકાર ચુંબકને એક જ ધ્રુવ હોય છે.
👉 ખોટું (દરેક ચુંબકને બે ધ્રુવ હોય છે.)
(ii) કૃત્રિમ ચુંબકોની શોધ ગ્રીસમાં થઈ હતી.
👉 ખોટું (ગ્રીસમાં કુદરતી ચુંબકની શોધ થઈ હતી.)
(iii) ચુંબકના સમાન ધ્રુવો એકબીજાને અપાકર્ષે છે.
👉 સાચું
(iv) જ્યારે ચુંબકને લોખંડની રજકણ નજીક લાવવામાં આવે ત્યારે મહત્તમ રજકણ તેના વચ્ચેના ભાગમાં ચોંટી જાય છે.
👉 ખોટું (મહત્તમ રજકણો બંને છેડા એટલે કે ધ્રુવો પર ચોંટે છે.)
(v) ગજિયો ચુંબક હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે.
👉 સાચું
(vi) કોઈપણ સ્થળે પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશા જાણવા માટે હોકાયંત્રનો ઉપયોગ થાય છે.
👉 સાચું (હોકાયંત્ર ઉત્તર-દક્ષિણ દર્શાવે છે, તેના પરથી પૂર્વ-પશ્ચિમ જાણી શકાય છે.)
(vii) રબર એ ચુંબકીય પદાર્થ છે.
👉 ખોટું (રબર બિનચુંબકીય પદાર્થ છે.)
| કૉલમ I | કૉલમ II |
|---|---|
| N - N | અપાકર્ષણ |
| N - S | આકર્ષણ |
| S - N | આકર્ષણ |
| S - S | અપાકર્ષણ |
દિશા દર્શાવવાનો ગુણધર્મ: મુક્ત રીતે લટકાવેલું ચુંબક હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ (N-S) દિશામાં જ સ્થિર થાય છે.
આકર્ષણ અને અપાકર્ષણનો ગુણધર્મ: ચુંબકના સમાન ધ્રુવો વચ્ચે અપાકર્ષણ થાય છે, જ્યારે વિરુદ્ધ ધ્રુવો વચ્ચે આકર્ષણ થાય છે.
ગજિયા ચુંબકના ધ્રુવો તેના બંને છેડાની નજીકના ભાગમાં આવેલા હોય છે (એક છેડે ઉત્તર ધ્રુવ - N અને બીજા છેડે દક્ષિણ ધ્રુવ - S).
ગજિયા ચુંબકની મધ્યમાં દોરી બાંધીને તેને કોઈ સ્ટેન્ડ પરથી મુક્ત રીતે લટકી શકે તેમ લટકાવો.
ચુંબક સ્થિર થાય ત્યાં સુધી રાહ જુઓ.
જે છેડો ઉત્તર દિશા તરફ રહે તે ચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ (N) હશે અને જે છેડો દક્ષિણ દિશા તરફ રહે તે દક્ષિણ ધ્રુવ (S) હશે.
લોખંડની પટ્ટીને એક સમતલ ટેબલ પર મૂકો.
એક ગજિયો ચુંબક લો. તેના એક ધ્રુવને (ઉદા. ઉત્તર ધ્રુવ) લોખંડની પટ્ટીના એક છેડા પર રાખો.
ચુંબકને ઊંચક્યા વગર લોખંડની પટ્ટી પર ઘસતાં ઘસતાં બીજા છેડા સુધી લઈ જાઓ.
ચુંબકને ઊંચું કરી ફરીથી પહેલા છેડા પર લાવો અને એ જ ધ્રુવ વડે એ જ દિશામાં ફરીથી ઘસો.
આ ક્રિયાનું 30 થી 40 વખત પુનરાવર્તન કરો.
હવે લોખંડની પટ્ટી નજીક લોખંડની ટાંકણી કે રજકણ લાવીને ચકાસો, તે ચુંબક બની ગઈ હશે.
જે સ્થળે દિશા જાણવી હોય ત્યાં હોકાયંત્રને સમતલ સપાટી પર રાખવામાં આવે છે.
હોકાયંત્રની અંદર રહેલી ચુંબકીય સોય મુક્ત રીતે ફરીને સ્થિર થાય ત્યારે તે ઉત્તર-દક્ષિણ (N-S) દિશા દર્શાવે છે.
ત્યારબાદ હોકાયંત્રના ચંદાને એવી રીતે ફેરવવામાં આવે છે કે જેથી ચંદા પર લખેલા N અને S સોયના બે છેડાઓ સાથે એકસમાન ગોઠવાય.
સોયનો ઉત્તર ધ્રુવ (જે સામાન્ય રીતે લાલ કે અલગ રંગથી રંગેલો હોય છે) ઉત્તર દિશા દર્શાવે છે, જેના આધારે બાકીની દિશાઓ (દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ) નક્કી કરી શકાય છે.
| કૉલમ I | કૉલમ II (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (1) હોડી ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે. | (d) હોડી ચુંબકીય પદાર્થની બનેલી છે. |
| (2) હોડીને ચુંબકની અસર થતી નથી. | (e) હોડી બિનચુંબકીય પદાર્થની બનેલી છે. |
| (3) જો હોડીના મુખ તરફ ચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ લાવવામાં આવે, તો હોડી ચુંબક તરફ ગતિ કરે છે. | (b) હોડીના મુખ તરફ દક્ષિણ ધ્રુવ રહે તે રીતે ચુંબક લગાવેલું છે. |
| (4) જો હોડીના મુખ તરફ ચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ લાવવામાં આવે, તો હોડી ચુંબકથી દૂર જાય છે. | (a) હોડીના મુખ તરફ ઉત્તર ધ્રુવ રહે તે રીતે ચુંબક લગાવેલું છે. |
| (5) હોડી દિશા બદલ્યા વગર તરે છે. | (c) હોડીની લંબાઈ સાથે નાનકડું ચુંબક લગાવેલું છે. |