ધોરણ 6 | విષય: Science old
હવા એ વિવિધ વાયુઓનું મિશ્રણ છે. હવામાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના ઘટકો આવેલા છે:
નાઇટ્રોજન: આશરે 78% (હવાનો સૌથી મોટો ભાગ - 4/5 ભાગ)
ઑક્સિજન: આશરે 21% (હવાનો 1/5 ભાગ)
બાકીનો 1% ભાગ: કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, પાણીની વરાળ (બાષ્પ), અન્ય વાયુઓ (જેમ કે આર્ગોન) તેમજ ધૂળના રજકણો અને ધુમાડો.
પ્રયોગ:
ટેબલ પર બે સળગતી મીણબત્તી મૂકો.
એક મીણબત્તી પર કાચનો ઊંધો પ્યાલો (ગ્લાસ) ઢાંકી દો અને બીજી મીણબત્તીને ખુલ્લી રહેવા દો.
અવલોકન: કાચના પ્યાલાથી ઢાંકેલી મીણબત્તી થોડીવાર પછી ઓલવાઈ જાય છે, જ્યારે ખુલ્લી મીણબત્તી સળગતી રહે છે.
નિષ્કર્ષ: કાચના પ્યાલામાં જેટલો ઑક્સિજન હતો ત્યાં સુધી જ મીણબત્તી સળગી. હવા મળતી બંધ થતાં તે ઓલવાઈ ગઈ. આ સાબિત કરે છે કે દહન (સળગવા) માટે હવા (ઑક્સિજન) જરૂરી છે.
પ્રયોગ: કાચ કે ધાતુના પાત્રમાં થોડું પાણી લઈ તેને ત્રિપાઈ પર રાખી ધીમેથી ગરમ કરો.
અવલોકન: પાણી ઉકળવાની શરૂઆત થાય તે પહેલાં પાત્રની અંદરની સપાટી પર નાના-નાના હવાના પરપોટા બાઝેલા દેખાય છે.
નિષ્કર્ષ: આ પરપોટા પાણીમાં ઓગળેલી હવામાંથી આવે છે. પાણીને ગરમ કરવાથી તેમાં ઓગળેલી હવા પરપોટારૂપે બહાર નીકળે છે, જે દર્શાવે છે કે પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે.
હવાની હાજરીથી શક્ય બનતી 5 પ્રવૃત્તિઓ:
સજીવોનું શ્વસન કરવું.
પદાર્થોનું દહન (સળગવું) થવું.
પવનચક્કીનું ફરવું (જેનાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે કે પાણી ખેંચી શકાય છે).
પક્ષીઓ, કીટકો અને વિમાનોનું હવામાં ઊડવું.
વનસ્પતિના બીજનો ફેલાવો અને પરાગનયનની ક્રિયા થવી. (અન્ય: સઢવાળી હોડી અને પેરાશૂટની ગતિ, કપડાં સુકવવા વગેરે).
શ્વસન ક્રિયા: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ શ્વસનમાં વાતાવરણમાંથી ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બહાર કાઢે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્રિયા: લીલી વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પોતાનો ખોરાક બનાવતી વખતે વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ગ્રહણ કરે છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં જેટલો ઑક્સિજન વાપરે છે તેના કરતાં વધુ પ્રમાણમાં મુક્ત કરે છે.
આ રીતે, પ્રાણીઓ દ્વારા મુક્ત થયેલો કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વનસ્પતિ વાપરે છે અને વનસ્પતિ દ્વારા મુક્ત થયેલો ઑક્સિજન પ્રાણીઓ વાપરે છે. આમ, વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનું સંતુલન જાળવીને બંને એકબીજાને મદદ કરે છે.