ધોરણ 6 | విષય: Science old
મિશ્રણમાંથી ઘટકોને અલગ કરવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
બિનઉપયોગી કે નુકસાનકારક ઘટકોને દૂર કરવા.
ઉપયોગી ઘટકોને અલગ કરીને તેમનો સ્વતંત્ર ઉપયોગ કરવા.
ઉદાહરણો:
ઉદાહરણ 1: ચોખા કે ઘઉંમાંથી કચરો અને કાંકરા દૂર કરવા (હાનિકારક ઘટક દૂર કરવા).
ઉદાહરણ 2: ચા બનાવ્યા પછી ચાની ભૂકીને ગળણી વડે અલગ કરવી (બિનઉપયોગી ઘટક દૂર કરવા).
ઉદાહરણ 3: દૂધ કે દહીંને વલોવીને માખણ મેળવવું (બે ઉપયોગી ઘટકો અલગ કરવા).
અર્થ: પવન કે ફૂંકાતી હવાની મદદથી મિશ્રણમાં રહેલા ભારે અને હલકાં ઘટકોને અલગ કરવાની પદ્ધતિને ઉપણવું કહે છે.
ઉપયોગ: ખેડૂતો અનાજના દાણામાંથી હલકાં ફોતરાં કે કચરો દૂર કરવા માટે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.
રસોઈ કરતાં પહેલાં કઠોળમાંથી ફોતરાં અને ધૂળના રજકણો દૂર કરવા માટે નીચે મુજબની પદ્ધતિ વાપરી શકાય:
સૌપ્રથમ કઠોળમાં રહેલા મોટા ફોતરાં કે કાંકરાને હાથ વડે વીણીને અલગ કરીશું.
ત્યારબાદ કઠોળને પાણીથી ધોઈશું. આથી હલકી ધૂળ અને નાના ફોતરાં પાણીમાં ઉપર તરી આવશે.
આ ધૂળવાળા પાણીને નિતારણ પદ્ધતિ વડે દૂર કરીશું.
અર્થ: જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલાં ઘટકોના કદ જુદા જુદા હોય, ત્યારે ચાળણીના છિદ્રોમાંથી નાના કણો પસાર થઈ જાય અને મોટા કણો ઉપર રહી જાય - આ પદ્ધતિને ચાળવું કહે છે.
ઉપયોગ:
લોટમાંથી ભૂસું અને અન્ય અશુદ્ધિઓ દૂર કરવા.
બાંધકામની જગ્યાએ રેતીમાંથી મોટા કાંકરા અને પથ્થરો દૂર કરવા.
રેતી અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે નિક્ષેપન અને નિતારણ (અથવા ગાળણ) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીશું:
નિક્ષેપન: મિશ્રણને એક પ્યાલામાં થોડો સમય સ્થિર રાખી મૂકીશું, જેથી ભારે રેતી તળિયે બેસી જશે.
નિતારણ: ઉપરના ચોખ્ખા પાણીને ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર બીજા પાત્રમાં હળવેથી નિતારી લઈશું.
ગાળણ (વિકલ્પ): જો પાણીમાં હજુ ઝીણા કણો હોય, તો તેને ગાળણપત્ર (Filter Paper) વડે ગાળીને સંપૂર્ણ અલગ કરી શકાય.
હા, તે શક્ય છે.
રીત:
ઘઉંના લોટ અને ખાંડના મિશ્રણને બારીક છિદ્રો વાળી ચાળણી વડે ચાળીશું.
લોટના કણો ખૂબ ઝીણા હોવાથી તે ચાળણીમાંથી નીચે પડી જશે, જ્યારે મોટા કદના ખાંડના દાણા ચાળણીમાં ઉપર રહી જશે.
(બીજી રીત: મિશ્રણમાં પાણી ઉમેરી ખાંડ ઓગાળી, લોટને ગાળી લીધા પછી પાણીનું બાષ્પીભવન કરીને પણ ખાંડ મેળવી શકાય.)
ડહોળા પાણીને ચોખ્ખું કરવા માટે નીચેના તબક્કાઓ અનુસરીશું:
નિક્ષેપન: ડહોળા પાણીને એક પાત્રમાં 2-3 કલાક સ્થિર રાખી મૂકો. આથી માટીના કણો તળિયે બેસી જશે.
નિતારણ: ઉપરનું પાણી બીજા પાત્રમાં હળવેથી નિતારી લો.
ગાળણ: નિતારેલા પાણીને કપડાંના ટુકડા અથવા ગાળણપત્ર (Filter Paper) ની મદદથી ગાળી લો. આનાથી માટીના અતિશય ઝીણા અદ્રાવ્ય કણો ગાળણપત્ર પર રહી જશે અને નીચે સંપૂર્ણ ચોખ્ખું પાણી મળશે.
(a) ચોખાના દાણાને ડૂંડાંથી અલગ કરવાની પદ્ધતિને છડવું (Threshing) કહે છે.
(b) જ્યારે ગરમ કરીને ઠંડા કરેલા દૂધને કાપડના ટુકડા પર રેડવામાં આવે છે ત્યારે કાપડના ટુકડા પર મલાઈ રહી જાય છે. મલાઈથી દૂધને અલગ કરવાની આ રીતને ગાળણ (Filtration) કહે છે.
(c) દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું બાષ્પીભવન (Evaporation) પદ્ધતિથી મેળવવામાં આવે છે.
(d) જ્યારે ડહોળા પાણીને વાસણમાં આખી રાત રહેવા દેવામાં આવે છે ત્યારે અશુદ્ધિઓ તળિયે બેસી જાય છે. ચોખ્ખું પાણી પછી ઉપરથી કાઢી લેવામાં આવે છે. આ ઉદાહરણમાં અલગીકરણની નિક્ષેપન અને નિતારણ પદ્ધતિ ઉપયોગમાં લેવાઈ છે.
(a) પાણી અને દૂધનાં મિશ્રણને ગાળણ વડે અલગ કરવામાં આવે છે. 👉 ખોટું (કારણ કે બંને એકબીજામાં સંપૂર્ણ મિશ્ર થઈ જાય છે)
(b) દળેલું મીઠું અને ખાંડનાં મિશ્રણને ઉપણવાની ક્રિયા વડે અલગ કરી શકાય છે.
👉 ખોટું (કારણ કે બંનેના કણોનું વજન સમાન હોય છે)
(c) ચામાંથી ગાળણ વડે ખાંડ અલગ કરી શકાય છે.
👉 ખોટું (ખાંડ ચામાં ઓગળી જાય છે, ગાળવાથી ચાની પત્તી અલગ થાય છે)
(d) અનાજ અને ફોતરાં નિતારણ પદ્ધતિ વડે અલગ કરી શકાય છે
. 👉 ખોટું (ઉપણવાની પદ્ધતિ વાપરાય છે)
આપણે શરબતમાં ખાંડ ઓગાળ્યા પછી જ બરફ ઉમેરવો જોઈએ.
કારણ: પાણીનું તાપમાન વધુ (સામાન્ય) હોય ત્યારે તેમાં ખાંડ ઝડપથી અને વધુ માત્રામાં ઓગળે છે. જો બરફ પહેલા ઉમેરવામાં આવે તો પાણી ઠંડું થઈ જાય છે, અને ઠંડા પાણીમાં ખાંડ ઓગાળવી મુશ્કેલ બને છે તથા ઓછી ખાંડ ઓગળે છે.