ધોરણ 6 | విષય: Science old
થોર (Cactus) રણની ખૂબ જ વિષમ અને ગરમ આબોહવામાં ટકી રહેવા માટે નીચે મુજબના અનુકૂલનો ધરાવે છે:
પર્ણોનું કંટકમાં રૂપાંતર: થોરમાં પાંદડાં હોતાં નથી અથવા ખૂબ જ નાનાં કાંટા (કંટક) સ્વરૂપે હોય છે, જેથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણી ઓછું ગુમાવાય.
પ્રકાંડ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણ: પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા પર્ણોને બદલે લીલાં પ્રકાંડ દ્વારા થાય છે.
મીણયુક્ત સ્તર: પ્રકાંડ જાડાં મીણયુક્ત સ્તર (Waxy layer)થી આવરિત હોય છે, જે અંદરના ભાગમાં પાણી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
ઊંડાં મૂળ: પાણીનું શોષણ કરવા માટે તેનાં મૂળ જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી વિસ્તરેલાં હોય છે.
(a) ચોક્કસ લક્ષણોની હાજરી કે જેના લીધે કોઈ વનસ્પતિ કે પ્રાણી કોઈ નિશ્ચિત નિવાસસ્થાનમાં જીવન જીવે છે, તેને અનુકૂલન (Adaptation) કહે છે.
(b) જમીન પર રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને ભૂ-નિવાસ (Terrestrial Habitat) કહે છે.
(c) પાણીમાં રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને જલીય નિવાસ (Aquatic Habitat) કહે છે.
(d) જમીન, પાણી અને હવા એ નિવાસસ્થાનના અજૈવિક (Abiotic) ઘટકો છે.
(e) આપણી આસપાસના એવા ફેરફારો કે જે આપણને તેમના તરફ પ્રતિચાર આપવા પ્રેરે છે, તેને ઉત્તેજના (Stimulus) કહે છે.
આપેલી યાદીમાંથી નિર્જીવ વસ્તુઓ નીચે મુજબ છે:
હળ
સીવવાનો સંચો
રેડિયો
હોડી
ઉદાહરણ: વાદળ (અથવા ગાડી/બસ)
લક્ષણ 1: તે હલનચલન / ગતિ કરે છે (વાદળ આકાશમાં ખસે છે / ગાડી રોડ પર ચાલે છે).
લક્ષણ 2: તેના કદમાં વધારો થાય છે (વાદળ કદમાં મોટું થાય છે / ગાડી ઈંધણ બળતણ વાપરીને ઊર્જા મેળવે છે).
નીચેની વસ્તુઓ ક્યારેક સજીવનો ભાગ હતી:
માખણ (ગાય/ભેંસના દૂધમાંથી મળે છે)
ચામડું (પ્રાણીઓની ત્વચામાંથી મળે છે)
ઊન (ઘેટાં/યાકની રુવાંટીમાંથી મળે છે)
રસોઈનું તેલ (વનસ્પતિના બીજમાંથી મળે છે)
સફરજન (સફરજનના વૃક્ષનું ફળ છે)
રબર (રબરના વૃક્ષના દૂધ/ક્ષીરમાંથી મળે છે)
(નોંધ: માટી, વિદ્યુત બલ્બ અને મીઠું એ ક્યારેય સજીવનો ભાગ ન હતા.)
સજીવો મુખ્યત્વે નીચે મુજબના સામાન્ય લક્ષણો ધરાવે છે:
ખોરાક: સજીવોને જીવવા માટે ખોરાક અને ઊર્જાની જરૂર હોય છે.
વૃદ્ધિ: સજીવો સમય જતાં કદમાં વધે છે (વૃદ્ધિ પામે છે).
શ્વસન: સજીવો શ્વાસ લે છે અને ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે.
ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર: આસપાસના ફેરફારો પ્રત્યે સજીવો પ્રતિચાર આપે છે.
ઉત્સર્જન: શરીરમાંથી નકામા કચરાનો ત્યાગ કરે છે.
પ્રજનન: પોતાના જેવા જ નવા સજીવને જન્મ આપે છે.
હલનચલન: સજીવો સ્વયં હલનચલન દર્શાવે છે.
મૃત્યુ: સજીવ ચોક્કસ આયુષ્ય ભોગવીને મૃત્યુ પામે છે
ઘાસના મેદાનોમાં મોટાં વૃક્ષો, ઝાડીઓ કે છુપાવા માટેના સ્થળો ખૂબ જ ઓછાં હોય છે.
શિકારી પ્રાણીઓ માટે (જેમ કે સિંહ, ચિત્તો): છુપાવા માટે જગ્યા ન હોવાથી શિકાર (હરણ વગેરે) તેમને દૂરથી જોઈ લે છે. તેથી ખોરાક મેળવવા અને શિકારને પકડવા માટે શિકારી પ્રાણીઓ પાસે ઝડપ હોવી જરૂરી છે.
શિકાર થતાં પ્રાણીઓ માટે (જેમ કે હરણ): શિકારી પ્રાણીઓથી પોતાનો જીવ બચાવવા અને સલામત સ્થળે ભાગી જવા માટે તેમની પાસે ઝડપ હોવી અત્યંત અગત્યની છે.
જો તેમની પાસે ઝડપ ન હોય, તો શિકારી પ્રાણીઓને ખોરાક ન મળે અને શિકાર થતાં પ્રાણીઓ પોતાનો જીવ ગુમાવી બેસે. તેથી ઘાસના મેદાનોમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ઝડપ ખૂબ જ મહત્વની છે.