ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
નકશા પર નર્મદા નદીના મુખપ્રદેશથી ગંગા નદીના મુખપ્રદેશ વચ્ચેનું માપન કરતાં અંતર લગભગ 5.5 સેમી થાય છે.
ગણતરી:
જો 2.5 સેમી=500 કિમી, તો 1 સેમી=200 કિમી થાય.
તેથી, વાસ્તવિક અંતર = 5.5×200=1100 કિમી (અંદાજે).
લંડન ગ્રિનિચ રેખા (0∘ રેખાંશ) પર આવેલું છે.
ભારતનો પ્રમાણસમય 82.5∘ પૂર્વ (82∘30′ E) રેખાંશ પરથી નક્કી કરવામાં આવે છે.
દર 1∘ રેખાંશ પસાર કરતાં 4 મિનિટનો સમય તફાવત પડે છે.
82.5^\circ \times 4 \text{ મિનિટ} = 330 \text{ મિનિટ} = \mathbf{5 \text{ કલાક અને } 30 \text{ મિનિટ}.
ભારત પૂર્વ ગોળાર્ધમાં આવેલું હોવાથી તેનો સમય ગ્રિનિચ સમય (GMT) કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે.
મર્યાદિત જગ્યામાં વધુ માહિતી: નકશાના નાના કાગળ પર વાસ્તવિક જમીન પરની વિગતો (જેમ કે પર્વતો, નદીઓ, રસ્તા, રેલવે લાઇન, ઇમારતો) દર્શાવવી શક્ય નથી.
સરળતાથી સમજી શકાય: ચોક્કસ રૂઢ સંજ્ઞાઓ અને રંગો વડે કોઈ પણ સ્થાન કે વિગત સરળતાથી દર્શાવી અને ઓળખી શકાય છે (દા.ત., પાણી માટે વાદળી રંગ, પર્વત માટે કથ્થઈ રંગ).
સાર્વત્રિક ભાષા: રૂઢ સંજ્ઞાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સમાન હોવાથી કોઈ પણ ભાષા જાણ્યા વગર પણ નકશો સમજી શકાય છે.
(ઉદાહરણ તરીકે):
ઉત્તર: મુખ્ય દરવાજો / રસ્તો
દક્ષિણ: બગીચો / આંગણું
પૂર્વ: રસોડું / તુલસીનો ક્યારો
પશ્ચિમ: બાજુનું મકાન / બેડરૂમ
ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન): પૂજાઘર / પાણીની ટાંકી
દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ): રસોડું / ગીઝર
દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય): માસ્ટર બેડરૂમ / સ્ટોરરૂમ
ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય): વાહન પાર્કિંગ / ગેસ્ટ રૂમ
સ્થાનિક સમય (Local Time):
કોઈ ચોક્કસ સ્થળે સૂર્ય બરાબર માથા પર આવે (મધ્યાહ્ન થાય) ત્યારે બપોરના 12 વાગ્યા ગણીને નક્કી કરવામાં આવતા સમયને 'સ્થાનિક સમય' કહે છે.
દરેક જુદા જુદા રેખાંશ પર સ્થાનિક સમય જુદો જુદો હોય છે.
પ્રમાણસમય (Standard Time):
દેશના મધ્યમાંથી પસાર થતા કોઈ એક ચોક્કસ રેખાંશના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશ માટે માન્ય ગણવામાં આવે તેને 'પ્રમાણસમય' કહે છે.
સમગ્ર દેશમાં વ્યવહારો અને રેલવે/વિમાનના સમયપત્રકની સુગમતા માટે પ્રમાણસમય ઉપયોગી છે. ભારતમાં 82.5∘ પૂર્વ રેખાંશ પરથી ભારતીય પ્રમાણસમય (IST) નક્કી થાય છે.
તફાવત શૂન્ય (0 મિનિટ) હશે.
કારણ: સ્થાનિક સમય અક્ષાંશ પર આધારિત નથી, પરંતુ રેખાંશ પર આધારિત છે. એક જ રેખાંશ પર આવેલા તમામ સ્થળોએ સૂર્યોદય, મધ્યાહ્ન અને સૂર્યાસ્ત એક જ સમયે થાય છે. તેથી બંને શહેરોનો સ્થાનિક સમય બિલકુલ એકસરખો જ રહેશે.
૧. અક્ષાંશની તમામ સમાંતર રેખાઓની લંબાઈ એક સરખી હોય છે.
જવાબ: ખોટું
સમજૂતી: વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં અક્ષાંશવૃત્તો નાનાં થતાં જાય છે અને ધ્રુવો પર તે માત્ર બિંદુરૂપ રહે છે.
૨. રેખાંશની રેખાઓની લંબાઈ વિષુવવૃત્ત કરતાં અડધી હોય છે.
જવાબ: ખોટું
સમજૂતી: બધી જ રેખાંશવૃત્તો ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતાં અર્ધવર્તુળો છે, તેથી તમામ રેખાંશરેખાઓની લંબાઈ એકસરખી જ હોય છે.
૩. દક્ષિણ ધ્રુવના 90∘ દ. અક્ષાંશ છે.
જવાબ: સાચું
સમજૂતી: દક્ષિણ ધ્રુવ ભૂમધ્યરેખાથી 90∘ દક્ષિણે આવેલું બિંદુ છે.
૪. અસમમાં સ્થાનિક સમય અને IST એક જ છે.
જવાબ: ખોટું
સમજૂતી: ભારતનો IST 82.5∘ પૂર્વ રેખાંશ પરથી નક્કી થાય છે, જ્યારે અસમ પૂર્વમાં વધુ અંતરે (90∘ થી વધુ પૂર્વ રેખાંશ પર) આવેલું હોવાથી તેનો સ્થાનિક સમય IST કરતાં આગળ હોય છે.
૫. ટાઇમઝોનને વિભાજિત કરતી રેખાઓ રેખાંશની રેખાઓ સમાન હોય છે.
જવાબ: ખોટું
સમજૂતી: ટાઇમઝોનની રેખાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય અને રાજકીય સરહદોને અનુસરતી હોવાથી ઘણી જગ્યાએ વાંકી-ચૂકી હોય છે, જ્યારે રેખાંશ રેખાઓ સીધી અર્ધવર્તુળાકાર હોય છે.
૬. વિષુવવૃત્ત રેખા એક અક્ષાંશવૃત્ત પણ છે.
જવાબ: સાચું
સમજૂતી: વિષુવવૃત્ત એ 0∘ નો અક્ષાંશ છે અને તે પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે.
| ક્રમ | ગુજરાતી વિવરણ | ઈંગ્લીશ શબ્દ (જવાબ) |
|---|---|---|
| આડી ચાવી (Left to Right) | ||
| ૧ | નકશામાં એક વિશાળ વિસ્તારને નાના સ્વરૂપમાં દર્શાવવું | SCALE |
| ૪ | એક અનુકૂળ ગોળાકાર | GLOBE |
| ૫ | સૌથી લાંબી સમાંતર અક્ષાંશ રેખા | EQUATOR |
| ૬ | તે સ્થાન જ્યાંથી ગ્રિનિચ રેખા પસાર થાય છે | GREENWICH |
| ૮ | માર્ગને શોધવાનું સરળ સાધન | MAP |
| ૧૦ | વિષુવવૃત્ત રેખાથી અંતરનું એક માપ | LATITUDE |
| ઊભી ચાવી (Top to Bottom) | ||
| ૨ | ગ્રિનિચ રેખાથી અંતરનું એક માપ | LONGITUDE |
| ૩ | તે બંને સાથે મળીને એક સ્થળ શોધવામાં મદદરૂપ બનશે | COORDINATES |
| ૬ | જે અક્ષાંશ અને રેખાંશ સાથે મળીને બનાવે છે | GRID |
| ૭ | તે સમય, જેનો આપણે ભારતમાં પાલન કરીએ છીએ | IST |
| ૯ | જે પૃથ્વીના ગોળાનું મધ્યરેખાંશવૃત્ત છે | PM (Prime Meridian) |
| ૧૧ | એક રેખા માટે ટૂંકો શબ્દ: જેને ઓળંગતા તારીખ અને વાર બદલાય છે | IDL (International Date Line) |