ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
પ્રત્યક્ષ લોકશાહી (Direct Democracy):
આ પદ્ધતિમાં નાગરિકો પોતે સીધા જ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.
કાયદા ઘડવા કે કોઈ મહત્વનો નિર્ણય લેવા માટે દેશના તમામ લોકો સીધું મતદાન કરે છે.
ઉદાહરણ: શાળાના વર્ગખંડમાં પ્રવાસનું સ્થળ નક્કી કરવા માટે હાથ ઊંચા કરીને કરાવવામાં આવતું મતદાન અથવા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા દેશોમાં યોજાતો જનમત (Referendum).
પ્રતિનિધિ લોકશાહી (Representative Democracy):
વિશાળ વસતી ધરાવતા દેશોમાં દરેક નાગરિક સીધો નિર્ણય લઈ શકતો નથી, તેથી લોકો ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ (જનપ્રતિનિધિ) ચૂંટે છે.
આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ (જેમ કે ધારાસભ્યો - MLA કે સાંસદો - MP) લોકો વતી ધારાસભામાં ચર્ચા કરીને કાયદા અને નીતિઓ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ભારત અને વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં પ્રચલિત લોકશાહી વ્યવસ્થા.
સરકારનાં ત્રણ અગત્યનાં અંગો અને તેમની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:
ધારાસભા (Legislature):
ભૂમિકા: ધારાસભા દેશ કે રાજ્ય માટે નવા કાયદાઓ ઘડવાનું, જૂના કાયદાઓમાં સુધારા કરવાનું કે બિનજરૂરી કાયદા રદ કરવાનું કામ કરે છે. (કેન્દ્ર સ્તરે: લોકસભા-રાજ્યસભા, રાજ્ય સ્તરે: વિધાનસભા).
કારોબારી (Executive):
ભૂમિકા: કારોબારી ધારાસભાએ બનાવેલા કાયદાઓનો દેશ કે રાજ્યમાં અમલ કરાવવાનું કામ કરે છે. (કેન્દ્ર સ્તરે: રાષ્ટ્રપતિ, પ્રધાનમંત્રી અને મંત્રીમંડળ; રાજ્ય સ્તરે: રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી અને સરકારી એજન્સીઓ/પોલીસ).
ન્યાયતંત્ર (Judiciary):
ભૂમિકા: ન્યાયતંત્ર કાયદાનું પાલન ન કરનારા કે કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરનારા લોકોને સજા કરે છે, નાગરિકો વચ્ચેના ઝઘડા અને વિવાદોનો ન્યાય આપે છે તથા બંધારણ અને કાયદાઓનું રક્ષણ કરે છે. (સર્વોચ્ચ અદાલત/Supreme Court, વડી અદાલત/High Court અને જિલ્લા અદાલતો).
ભારત એ ખૂબ વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર અને 1.4 અબજથી વધુ વસતી ધરાવતો વિવિધતાભર્યો દેશ છે. આટલા મોટા દેશનું શાસન માત્ર એક જ જગ્યાએથી (કેન્દ્રમાંથી) ચલાવવું શક્ય નથી. તેથી જ ભારતમાં ત્રિસ્તરીય સરકાર (કેન્દ્ર, રાજ્ય અને સ્થાનિક) બનાવવામાં આવી છે.
સ્થાનિક સ્તર (ગામ કે શહેર): પાણી, ગટર, સ્થાનિક રસ્તા અને સ્વચ્છતા જેવી રોજીંદી સમસ્યાઓ સ્થાનિક અધિકારીઓ અને ગ્રામ પંચાયત/નગરપાલિકા ઝડપથી ઉકેલી શકે છે.
રાજ્ય સ્તર: રાજ્યની કાયદો-વ્યવસ્થા, પોલીસ, જાહેર આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી બાબતોનું સંચાલન રાજ્ય સરકાર સારી રીતે કરી શકે છે.
કેન્દ્ર (રાષ્ટ્રીય) સ્તર: દેશનું સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ, ચલણ (રૂપિયો) અને અણુઊર્જા જેવા સમગ્ર દેશને સ્પર્શતા મહત્વના વિષયો કેન્દ્ર સરકાર સંભાળે છે.
આ ત્રિસ્તરીય વ્યવસ્થાથી સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થાય છે, વહીવટ સરળ બને છે અને દરેક નાગરિકની સમસ્યાનો યોગ્ય સ્તરે ઝડપી ઉકેલ આવે છે.
1. સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલાં પગલાં:
દેશવ્યાપી અને રાજ્યવ્યાપી લૉકડાઉન અને કરફ્યુની જાહેરાત.
માસ્ક પહેરવું અને સામાજિક અંતર (Social Distancing) જાળવવાનું ફરજિયાત બનાવવું.
મફત અનાજ વિતરણ યોજના (ગરીબો માટે) અને આર્થિક સહાય.
સંક્રમિત દર્દીઓ માટે હોસ્પિટલોમાં બેડ, ઓક્સિજન અને વેન્ટિલેટરની સુવિધા ઊભી કરવી.
રસી (Vaccine)નું સંશોધન, ઉત્પાદન અને સમગ્ર દેશમાં મફત રસીકરણ અભિયાન ચલાવવું.
2. તેમાં સામેલ सरकारના સ્તરો:
કેન્દ્ર સરકાર: સમગ્ર દેશમાં લૉકડાઉનની માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવી, વાહનવ્યવહાર (ટ્રેન/એરલાઇન્સ) સ્થગિત કરવા, વિદેશથી ભારતીયોને પરત લાવવા અને રસીકરણની રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવી.
રાજ્ય સરકાર: રાજ્યમાં હોસ્પિટલોની વ્યવસ્થા કરવી, સ્થાનિક જરૂરિયાત મુજબ કરફ્યુ કે લૉકડાઉન અમલી બનાવવું અને દવાની સપ્લાય ચાલુ રાખવી.
સ્થાનિક સરકાર (નગરપાલિકા/મહાનગરપાલિકા/પંચાયત): શહેરો અને ગામડાઓમાં સેનિટાઇઝેશન કરાવવું, કન્ટેનમેન્ટ ઝોન બનાવવા, સ્થાનિક શાકભાજી કે રાશનનું વિતરણ સંભાળવું અને રસીકરણ કેન્દ્રો ચલાવવા.
3. સરકારનાં ત્રણેય અંગોની ભૂમિકા:
ધારાસભા: રોગચાળાને પહોંચી વળવા માટે કટોકટીના બજેટ અને નાણાકીય રાહત પેકેજોને મંજૂરી આપી.
કારોબારી (પ્રધાનમંત્રી, મુખ્યમંત્રીઓ, આરોગ્ય મંત્રાલય, પોલીસ અને કલેક્ટર): લૉકડાઉનનો અમલ કરાવ્યો, હોસ્પિટલો સંભાળી અને ઘરે-ઘરે રાહત સામગ્રી પહોંચાડી.
ન્યાયતંત્ર (અદાલતો): લૉકડાઉન દરમિયાન લોકોના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન ન થાય, હોસ્પિટલોમાં ઓક્સિજન અને દવાઓની અછત ન સર્જાય તે માટે સરકારને જરૂરી આદેશો અને માર્ગદર્શન આપ્યા.