ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
આર્થિક અને બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે મુજબ છે:
આર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ નાણાં, આવક કે સંપત્તિ મેળવવાનો હોય અથવા જેમાં વસ્તુઓ અને સેવાઓની નાણાકીય મૂલ્ય સામે આપ-લે થતી હોય તેને આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: વકીલ કોર્ટમાં કેસ લડીને ફી મેળવે, વેપારી બજારમાં વસ્તુઓ વેચે.
બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે પ્રવૃત્તિનો હેતુ નાણાં મેળવવાનો ન હોતાં પ્રેમ, સ્નેહ, દયા, કાળજી, સેવા કે કૃતજ્ઞતાની ભાવનાથી કરવામાં આવતી હોય તેને બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: માતા પોતાના બાળકો માટે રસોઈ બનાવે, સ્વયંસેવક તરીકે વૃક્ષારોપણ કરવું.
લોકો પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે વિવિધ પ્રકારની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, જેને મુખ્યત્વે નીચે મુજબના સ્વરૂપોમાં વહેંચી શકાય:
વ્યવસાય/નોકરી (પગારદાર): જેમાં વ્યક્તિ સેવા આપવાના બદલામાં નિયમિત માસિક કે દૈનિક વળતર મેળવે છે.
ઉદાહરણ: પાયલોટ, સોફ્ટવેર એન્જિનિયર, શાળાના શિક્ષક કે બેંક કર્મચારી.
વેપાર અને ઉદ્યોગ: જેમાં વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કે ખરીદ-વેચાણ કરીને નફો મેળવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: બજારમાં કપડાં કે સ્કૂલ બેગ વેચતો વેપારી, કારખાનામાં માલ બનાવતો ઉદ્યોગપતિ.
વ્યાવસાયિક સેવાઓ (Professional Services): જેમાં ખાસ કૌશલ્ય કે જ્ઞાનના બદલામાં ફી લેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: ડૉક્ટર, વકીલ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA).
મજૂરી અને ખેતી: જેમાં શારીરિક શ્રમ દ્વારા વેતન કે ઉત્પાદન મેળવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: ખેતરમાં પાક પકવતો ખેડૂત અથવા દૈનિક વેતન પર કામ કરતો મજૂર.
આ વિધાન સંપૂર્ણપણે સત્ય છે. સામુદાયિક સેવા પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા લોકો કોઈપણ સ્વાર્થ, નાણાકીય લાભ કે વળતરની અપેક્ષા રાખ્યા વિના પોતાના સમય, શક્તિ અને સંસાધનોનો ઉપયોગ સમાજના કલ્યાણ માટે કરે છે.
તેઓ સમાજના વંચિત, શારીરિક કે સામાજિક રીતે નબળા વર્ગોને મદદરૂપ થાય છે.
ગુરુદ્વારામાં ‘લંગર’ (મુક્ત ભોજન) પીરસવું, ‘સ્વચ્છ ભારત અભિયાન’ હેઠળ રસ્તાઓ સાફ કરવા કે ‘વન મહોત્સવ’માં વૃક્ષારોપણ કરવું જેવી પ્રવૃત્તિઓ સમાજમાં એકતા, ભાઈચારો અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃતિ લાવે છે.
આવી વ્યક્તિઓ પોતાના આત્મસંતોષ માટે કામ કરે છે અને સમાજમાં નિઃસ્વાર્થ સેવાની ભાવના મજબૂત કરે છે, તેથી તેઓ સમાજમાં ખૂબ જ આદર અને માન-સન્માન મેળવે છે.
વિવિધ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ માટે લોકોને નીચે મુજબના સ્વરૂપોમાં વળતર આપવામાં આવે છે:
પગાર (Salary): નોકરીદાતા દ્વારા કર્મચારીને દર મહિને નક્કી કરેલી નિશ્ચિત રકમ ચૂકવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: કંપનીમાં કામ કરતા એન્જિનિયર કે પોસ્ટ ઓફિસના કર્મચારીને મળતો માસિક પગાર.
વેતન (Wages): કામદારને તેમના શ્રમના બદલામાં દૈનિક (રોજિંદા) કે સાપ્તાહિક ધોરણે રોકડ ચૂકવણી કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: ફેક્ટરીમાં કામ કરતા મજૂરને મળતું દૈનિક વેતન.
ફી (Fee): વ્યાવસાયિક સલાહ કે ખાસ સેવાઓ આપવાના બદલામાં ચૂકવવામાં આવતી રકમ.
ઉદાહરણ: ડૉક્ટરને દર્દી તપાસવા માટે કે વકીલને કેસ લડવા માટે અપાતી ફી.
નફો (Profit): વેપારી કે ઉદ્યોગપતિને ખરીદ-વેચાણ કે ઉત્પાદનના વ્યવસાયમાંથી મળતો આર્થિક લાભ.
ઉદાહરણ: દુકાનદારને સામાન વેચીને મળતો નફો.
વસ્તુ વિનિમય (Barter / Non-Cash Payment): કામના બદલામાં નાણાંને બદલે અનાજ, કેરી કે અન્ય વસ્તુના સ્વરૂપમાં કરવામાં આવતી ચૂકવણી.
ઉદાહરણ: ખેતરમાં કામ કરનાર મજૂરને રોકડા રૂપિયા સાથે કામના વળતર રૂપે કેરી કે ધાન્ય આપવું.