ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
પ્રાથમિક ક્ષેત્ર: જે આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં લોકો વસ્તુઓના ઉત્પાદન માટે કુદરતી સંસાધનો પર સીધો આધાર રાખે છે અને પ્રકૃતિમાંથી કાચો માલ મેળવે છે, તેને પ્રાથમિક ક્ષેત્રની પ્રવૃત્તિઓ કહેવાય છે.
તફાવત: પ્રાથમિક ક્ષેત્રમાં કુદરતમાંથી સીધા ઉત્પાદનો (કાચો માલ) મેળવવામાં આવે છે, જ્યારે દ્વિતીય ક્ષેત્રમાં પ્રાથમિક ક્ષેત્રમાંથી મળેલા કાચા માલ પર પ્રક્રિયા (પ્રોસેસિંગ) કરીને તેમાંથી નવી, ઉપયોગી કે તૈયાર વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણો:
ખેતી અને કાપડ ઉદ્યોગ: ખેડૂત ખેતરમાં કપાસ ઉગાડે છે (પ્રાથમિક ક્ષેત્ર), જ્યારે ફેક્ટરીમાં કપાસમાંથી દોરા અને કાપડ બનાવવામાં આવે છે (દ્વિતીય ક્ષેત્ર).
પશુપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગ: ગાય કે ભેંસમાંથી દૂધ મેળવવું (પ્રાથમિક ક્ષેત્ર), અને તે દૂધમાંથી પાવડર, માખણ, ચીઝ કે ઘી બનાવવું (દ્વિતીય ક્ષેત્ર).
દ્વિતીય ક્ષેત્ર ફેક્ટરી કે ઉદ્યોગોમાં વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ તે ઉત્પાદિત માલને બજાર સુધી પહોંચાડવા અને ઉદ્યોગને સફળતાપૂર્વક ચલાવવા માટે તેને તૃતીય ક્ષેત્ર (સેવા ક્ષેત્ર) પર આધાર રાખવો પડે છે.
પરિવહન સેવા (Transport): ફેક્ટરીમાં તૈયાર થયેલો માલ (જેમ કે કપડાં, ફર્નિચર કે પ્રોસેસ્ડ ફૂડ) બજાર કે ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે ટ્રક, રેલવે કે જહાજ જેવાં પરિવહન સાધનોની જરૂર પડે છે.
બેંકિંગ અને નાણાકીય સેવા: ફેક્ટરી સ્થાપવા, કાચો માલ ખરીદવા કે મશીનરી લાવવા માટે બેંકમાંથી લોન અને નાણાકીય સેવાઓની જરૂર રહે છે.
સંચાર સેવા (Communication): ગ્રાહકો કે વેપારીઓ પાસેથી ઓર્ડર લેવા માટે ઇન્ટરનેટ, ફોન અને સોફ્ટવેર સેવાઓની જરૂર પડે છે.
સંગ્રહ (Warehouse): તૈયાર માલને વેચાણ પહેલાં સુરક્ષિત રાખવા ગોડાઉન (ગોડાઉન સેવા)ની જરૂર પડે છે.
આમ, જો તૃતીય ક્ષેત્રની સેવાઓ ન મળે તો દ્વિતીય ક્ષેત્રનો માલ બજાર સુધી પહોંચી શકતો નથી.
આ ત્રણેય ક્ષેત્રો એકબીજાથી સ્વતંત્ર નથી પરંતુ એકબીજા પર સંપૂર્ણ રીતે નિર્ભર છે. આ પરસ્પરાવલંબનને દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનો (અમૂલ) ના ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય:
પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (કૃષિ અને પશુપાલન):
ખેડૂતો ગાય અને ભેંસનું પાલન-પોષણ કરીને દૂધનું ઉત્પાદન કરે છે. (સીધું પ્રકૃતિ/પશુધન પર આધારિત).
દ્વિતીય ક્ષેત્ર (ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ):
એકત્રિત કરેલા દૂધને ડેરી ફેક્ટરીમાં લઈ જઈને તેનું પેશ્ચ્યુરાઈઝેશન કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી માખણ, ચીઝ, ઘી અને દૂધનો પાવડર બનાવવામાં આવે છે.
તૃતીય ક્ષેત્ર (સેવા ક્ષેત્ર):
તૈયાર થયેલી ડેરી પ્રોડક્ટ્સને ટેન્કર કે ટ્રક દ્વારા દેશભરના અમૂલ પાર્લર અને કરિયાણાની દુકાનો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. બેંકિંગ, જાહેરાત અને વેપાર દ્વારા તેનું વેચાણ થાય છે.
ક્રમિક રેખાચિત્ર (Flowchart):