ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
અવતરણ:
"ભારતમાં પ્રારંભિક કાળથી જ આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક એકતા સ્થાપિત થઈ ગઈ હતી જે હિમાલય અને બે સમુદ્ર વચ્ચે માનવતાની આ મહાન જીવનધારાનું અભિન્ન અંગ બની ગઈ." — શ્રી અરવિંદ
ઉત્તર (અર્થ):
આ અવતરણનો અર્થ એ છે કે ભારત દેશ ભૌગોલિક રીતે ઉત્તરમાં હિમાલય અને દક્ષિણમાં અરબ સાગર તથા બંગાળના ઉપસાગર વચ્ચે વિસ્તરેલો છે. પ્રાચીન સમયથી જ આ વિશાળ ભૂમિભાગમાં રહેતા લોકો ભિન્ન-ભિન્ન પ્રદેશો, ભાષાઓ અને રીત-રિવાજો ધરાવતા હોવા છતાં તેમની વચ્ચે એક ઊંડી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક એકતા રહેલી છે. આ સંસ્કૃતિ અને જીવનશૈલીએ જ ભારતીય પ્રજાને એક તાંતણે બાંધી રાખીને માનવતાની એક મહાન જીવનધારાનું સ્વરૂપ આપ્યું છે.
ઋગ્વેદમાં ભારતની સંપૂર્ણ ભૂગોળનું વર્ણન છે.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: ઋગ્વેદમાં મુખ્યત્વે ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રદેશ 'સપ્ત સૈંધવ'નો ઉલ્લેખ છે, સંપૂર્ણ ભારતની ભૂગોળનો નહીં).
વિષ્ણુ પુરાણમાં સંપૂર્ણ ઉપખંડનું વર્ણન છે.
ઉત્તર: સાચું
અશોકના સમયમાં, ‘જંબૂદ્વીપ’માં વર્તમાન ભારત, અફઘાનિસ્તાનનો કેટલાક ભાગ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થતો હતો.
ઉત્તર: સાચું
મહાભારતમાં ઘણા પ્રદેશોની યાદી છે, જેમાં કાશ્મીર, કચ્છ અને કેરળ સહિત કેટલાક પ્રદેશોનો ઉલ્લેખ કરાયો છે.
ઉત્તર: સાચું
‘હિન્દુસ્તાન’ શબ્દનો ઉપયોગ 2000 વર્ષપહેલાં સર્વપ્રથમ એક યુનાની ગ્રીક શિલાલેખમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: 'હિન્દુસ્તાન' શબ્દનો ઉપયોગ સર્વપ્રથમ એક ફારસી શિલાલેખમાં થયો હતો).
પ્રાચીન ફારસી ભાષામાં, ‘હિંદુ’ શબ્દ હિંદુ ધર્મનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: પ્રાચીન ફારસીમાં 'હિંદુ' એ ધાર્મિક નહીં પણ સિંધુ નદી આસપાસના વિસ્તાર માટેનો ભૌગોલિક શબ્દ હતો).
ઇન્ડિયાને વિદેશી યાત્રીઓ દ્વારા ભારત નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: 'ભારત' એ સ્વદેશી/ભારતીય નામાભિધાન છે, જ્યારે વિદેશીઓ દ્વારા 'ઇન્ડિયા' કે 'હિંદુ' નામ અપાયું હતું).
ઋગ્વેદમાં ભારતની સંપૂર્ણ ભૂગોળનું વર્ણન છે.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: ઋગ્વેદમાં મુખ્યત્વે ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રદેશ 'સપ્ત સૈંધવ'નો ઉલ્લેખ છે, સંપૂર્ણ ભારતની ભૂગોળનો નહીં).
વિષ્ણુ પુરાણમાં સંપૂર્ણ ઉપખંડનું વર્ણન છે.
ઉત્તર: સાચું
અશોકના સમયમાં, ‘જંબૂદ્વીપ’માં વર્તમાન ભારત, અફઘાનિસ્તાનનો કેટલાક ભાગ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થતો હતો.
ઉત્તર: સાચું
મહાભારતમાં ઘણા પ્રદેશોની યાદી છે, જેમાં કાશ્મીર, કચ્છ અને કેરળ સહિત કેટલાક પ્રદેશોનો ઉલ્લેખ કરાયો છે.
ઉત્તર: સાચું
‘હિન્દુસ્તાન’ શબ્દનો ઉપયોગ 2000 વર્ષપહેલાં સર્વપ્રથમ એક યુનાની ગ્રીક શિલાલેખમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: 'હિન્દુસ્તાન' શબ્દનો ઉપયોગ સર્વપ્રથમ એક ફારસી શિલાલેખમાં થયો હતો).
પ્રાચીન ફારસી ભાષામાં, ‘હિંદુ’ શબ્દ હિંદુ ધર્મનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: પ્રાચીન ફારસીમાં 'હિંદુ' એ ધાર્મિક નહીં પણ સિંધુ નદી આસપાસના વિસ્તાર માટેનો ભૌગોલિક શબ્દ હતો).
ઇન્ડિયાને વિદેશી યાત્રીઓ દ્વારા ભારત નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
ઉત્તર: ખોટું (સ્પષ્ટીકરણ: 'ભારત' એ સ્વદેશી/ભારતીય નામાભિધાન છે, જ્યારે વિદેશીઓ દ્વારા 'ઇન્ડિયા' કે 'હિંદુ' નામ અપાયું હતું).
જો મારો જન્મ ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં થયો હોત, તો મેં મારા દેશનું નામ ‘સપ્તસિંધુ’ અથવા ‘ભારતવર્ષ’ પસંદ કર્યું હોત.
શા માટે?
ભારતવર્ષ: કારણ કે તે જ્ઞાન, સંસ્કૃતિ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે અને ઋગ્વેદિક સમયથી 'ભરત' સમૂહના નામ પરથી લોકોમાં એકતાની ભાવના જગાડે છે.
સપ્તસિંધુ: કારણ કે પ્રાચીન સમયમાં આપણી સંસ્કૃતિનો વિકાસ નદીઓના કિનારે થયો હતો, અને નદીઓ જીવન અને ફળદ્રુપતા આપનારી મા સમાન ગણાતી હતી.
પ્રાચીન કાળમાં મુસાફરી કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ અને જોખમી હતી, છતાં લોકો નીચે મુજબના મુખ્ય હેતુઓ માટે લાંબી યાત્રાઓ કરતા હતા:
વેપાર અને વાણિજ્ય (Trade): પોતાના દેશની વસ્તુઓ (જેમ કે મસાલા, રેશમ, કાપડ, કિંમતી રત્નો) બીજા દેશોમાં વેચવા અને ત્યાંથી નવી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે વેપારીઓ પ્રવાસ કરતા.
ધર્મ અને જ્ઞાનનો પ્રચાર: બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ, સાધુઓ અને ધર્મપ્રચારકો પોતાના ધાર્મિક વિચારો, જ્ઞાન અને શાંતિનો સંદેશો ફેલાવવા માટે દેશ-વિદેશની યાત્રા કરતા (જેમ કે યુઆન શ્વાંગ/હેન ત્સાંગ).
શિક્ષણ અને અધ્યયન (Education): તક્ષશિલા, નાલંદા અને વલ્લભી જેવી વિશ્વપ્રસિદ્ધ વિદ્યાપીઠોમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા અને પ્રાચીન ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરવા વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્વાનો આવતા.
તીર્થયાત્રા (Pilgrimage): પવિત્ર અને ધાર્મિક સ્થળોના દર્શન કરવા માટે શ્રદ્ધાળુઓ દૂર-દૂરથી યાત્રા કરતા.
રોજગાર અને નવા રહેઠાણની શોધ: નવા સમૃદ્ધ પ્રદેશો શોધવા, આજીવિકા મેળવવા કે કુદરતી આપત્તિઓથી બચવા માટે લોકો એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જઈને વસતા.
સાહસ અને જિજ્ઞાસા: નવી જમીનો, સંસ્કૃતિઓ અને વિશ્વના અન્યોગ્ય રહસ્યો જાણવાની ઉત્કંઠાને કારણે પણ સાહસિકો યાત્રા કરતા.