ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
આ પ્રકરણમાં વર્ણવેલી પ્રાચીન સભ્યતાના જુદા જુદા ઇતિહાસકારો અને પુરાતત્ત્વવિદો દ્વારા સમય જતાં અલગ-અલગ નામો આપવામાં આવ્યા છે, જે તેના વિકાસ અને ભૌગોલિક ફેલાવાને દર્શાવે છે:
હડપ્પા સભ્યતા: આ નામ એટલા માટે આપવામાં આવ્યું કારણ કે આ સંસ્કૃતિનું સૌથી પહેલું શોધાયેલું અને ઉત્ખનન કરાયેલું શહેર હડપ્પા હતું (૧૯૨૦-૨૧માં). પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ પ્રથમ શોධාએલા સ્થળના નામ પરથી સમગ્ર સભ્યતાનું નામ પાડવાની પરંપરા રહી છે.
સિંધુ ખીણની સભ્યતા: શરૂઆતમાં આ સભ્યતાના મોટા ભાગના અવશેષો સિંધુ નદી અને તેની આસપાસની ખીણમાંથી મળી આવ્યા હોવાથી તેને આ નામ અપાયું હતું.
સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા: સમય જતાં સંશોધનો વધતાં જણાયું કે આ સભ્યતા માત્ર સિંધુ નદી પૂરતી મર્યાદિત ન હતી, પરંતુ લુપ્ત થઈ ગયેલી સરસ્વતી નદીના તટપ્રદેશમાં પણ તેનાં અસંખ્ય મોટાં નગરો (જેમ કે રાખીગઢી, ધોળાવીરા, કાલીબંગા) આવેલાં હતાં. આથી તેના વાસ્તવિક ભૌગોલિક વ્યાપને ધ્યાનમાં રાખીને તેને સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા કહેવામાં આવે છે.
સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા એ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન, વિકસિત અને અદભુત શહેરી સભ્યતાઓમાંની એક હતી. તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં ઉત્તમ નગર આયોજન સૌથી મોટું પાસું હતું, જેમાં શહેરો બે ભાગમાં (ઉપલું અને નીચલું નગર) વિભાજિત હતા અને રસ્તાઓ કાટખૂણે એકબીજાને કાપતા હતા.
જળ વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતાની દૃષ્ટિએ આ સભ્યતાજોડ વગરની હતી. ઘરોમાં સ્નાનાગાર, ગંદા પાણીના નિકાલ માટેની ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા, મોહેં-જો-દડોનું 'વિશાળ સ્નાનાગાર' અને ધોળાવીરાના પથ્થરો કોતરીને બનાવવામાં આવેલા વિશાળ જળાશયો તેમની એન્જિનિયરિંગ કુશળતાની સાક્ષી પૂરે છે.
કૃષિ ક્ષેત્રે તેઓ ઘઉં, જવ, કઠોળ અને કપાસ ઉગાડતા હતા. તેઓ વિશ્વમાં સૌપ્રથમ કપાસ ઉગાડનારા અને કાપડ વણાટ કરનારા લોકો હતા. ધાતુશાસ્ત્રમાં નિપુણતા મેળવીને તેઓએ તાંબા અને કલાઈમાંથી કાંસું બનાવીને ઓજારો, વાસણો અને સુંદર મૂર્તિઓ (જેમ કે પ્રખ્યાત 'નર્તકીની કાંસ્ય મૂર્તિ') બનાવી હતી.
આ ઉપરાંત, અકીક (કાર્નેલિયન)ના મણકા બનાવવાની કળા, લોથલનું વિશાળ બંદર (ડૉકયાર્ડ) અને મેโસોપોટેમિયા તથા ઓમાન જેવા દૂરના દેશો સાથેનો સક્રિય આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેમની આર્થિક સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે. આ તમામ સિદ્ધિઓ હડપ્પાવાસીઓની ઊચ્ચ સમજ, સંતુલિત સમાજજીવન અને શાંતિપ્રિય સ્વભાવની પ્રતીતિ કરાવે છે.
સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા એ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન, વિકસિત અને અદભુત શહેરી સભ્યતાઓમાંની એક હતી. તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં ઉત્તમ નગર આયોજન સૌથી મોટું પાસું હતું, જેમાં શહેરો બે ભાગમાં (ઉપલું અને નીચલું નગર) વિભાજિત હતા અને રસ્તાઓ કાટખૂણે એકબીજાને કાપતા હતા.
જળ વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતાની દૃષ્ટિએ આ સભ્યતાજોડ વગરની હતી. ઘરોમાં સ્નાનાગાર, ગંદા પાણીના નિકાલ માટેની ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા, મોહેં-જો-દડોનું 'વિશાળ સ્નાનાગાર' અને ધોળાવીરાના પથ્થરો કોતરીને બનાવવામાં આવેલા વિશાળ જળાશયો તેમની એન્જિનિયરિંગ કુશળતાની સાક્ષી પૂરે છે.
કૃષિ ક્ષેત્રે તેઓ ઘઉં, જવ, કઠોળ અને કપાસ ઉગાડતા હતા. તેઓ વિશ્વમાં સૌપ્રથમ કપાસ ઉગાડનારા અને કાપડ વણાટ કરનારા લોકો હતા. ધાતુશાસ્ત્રમાં નિપુણતા મેળવીને તેઓએ તાંબા અને કલાઈમાંથી કાંસું બનાવીને ઓજારો, વાસણો અને સુંદર મૂર્તિઓ (જેમ કે પ્રખ્યાત 'નર્તકીની કાંસ્ય મૂર્તિ') બનાવી હતી.
આ ઉપરાંત, અકીક (કાર્નેલિયન)ના મણકા બનાવવાની કળા, લોથલનું વિશાળ બંદર (ડૉકયાર્ડ) અને મેโસોપોટેમિયા તથા ઓમાન જેવા દૂરના દેશો સાથેનો સક્રિય આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેમની આર્થિક સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે. આ તમામ સિદ્ધિઓ હડપ્પાવાસીઓની ઊચ્ચ સમજ, સંતુલિત સમાજજીવન અને શાંતિપ્રિય સ્વભાવની પ્રતીતિ કરાવે છે.
હડપ્પા (હાલના પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રદેશમાં)થી કાલીબંગા (રાજસ્થાન, ભારત) વચ્ચેનું સીધું ભૌગોલિક અંતર અંદાજે ૪૦૦ થી ૪૫૦ કિલોમીટર જેટલું થાય છે. આ મુસાફરી માટે પ્રાચીન હડપ્પીય સમયની પદ્ધતિઓ મુજબ નીચેના વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોઈ શકે:
નદી માર્ગ અને હોડી દ્વારા: જો સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓના જળમાર્ગો ઉપલબ્ધ હોય, તો નાની હોડીઓ દ્વારા મુસાફરી કરી શકાય. આમાં પ્રવાહની અનુકૂળતા મુજબ ૫ થી ૭ દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે.
બળદગાડા કે પશુઓની મદદથી સ્થળ માર્ગે: માલસામાન અને પરિવાર સાથે બળદગાડા કે ઊંટ દ્વારા જમીન રસ્તે મુસાફરી કરવી તે સમયની સામાન્ય પદ્ધતિ હતી. કાચા રસ્તાઓ અને રોજિંદા વિરામને ધ્યાનમાં લેતા આ સફરમાં લગભગ ૧૫ થી ૨૦ દિવસ થઈ શકે.
પદયાત્રા (ચાલીને): જો કોઈ એકસામટી સફર ખેડે, તો પદયાત્રા દ્વારા આ અંતર કાપવામાં અંદાજે ૧૨ થી ૧૫ દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે.
જો હડપ્પા સભ્યતાના કોઈ વ્યક્તિને આજના આધુનિક રસોડામાં લાવવામાં આવે, તો તેને નીચેની બાબતો સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક લાગશે:
એલપીજી ગેસ સ્ટવ અને લાઈટર: લાકડા કે છાણાં સળગાવીને ચૂલો ફૂંકવાને બદલે માત્ર એક બટન કે નોબ ફેરવવાથી તાત્કાલિક પ્રગટ થઈ જતી અગ્નિ અને ગેસની સગડી જોઈને તેઓ ચોંકી જશે.
રેફ્રિજરેટર (ફ્રિજ): ખોરાકને સડતો અટકાવવા અને લાંબા સમય સુધી તાજો તથા ઠંડો રાખવા માટેનું વીજળીથી ચાલતું સાધન તેમને જાદુ જેવું લાગશે.
મિક્ચર-ગ્રાઇન્ડર: મસાલા કે અનાજ પીસવા માટે પથ્થરના ટેકા કે ઘંટી વાપરવાને બદલે સેકન્ડોમાં વસ્તુઓને વાટી નાખતી મશીનરી જોઈને આશ્ચર્ય થશે.
સ્ટેનલેસ સ્ટીલ અને પ્લાસ્ટિકના વાસણો: માટીના કે તાંબા-કાંસાના વાસણો વાપરનાર હડપ્પીયવાસીઓ માટે હળવા, ચમકદાર સ્ટીલના વાસણો અને પ્લાસ્ટિકની બોટલો કે કન્ટેનર તદ્દન નવી અને અવિશ્વસનીય ટેકનોલોજી હશે.
નળમાંથી આવતું શુદ્ધ વહેતું પાણી: કૂવા કે જળાશયમાંથી બેડું ભરીને પાણી લાવવાને બદલે માત્ર નળ ખોલવાથી સતત પાણી આવ્યા કરતું જોવું તેમના માટે સૌથી મોટું આશ્ચર્ય હશે.
હડપ્પા સભ્યતાના સમયથી લઈને આજદિન સુધી આપણી સંસ્કૃતિમાં અકબંધ રહેલી અને પરિચિત લાગતી વસ્તુઓ તથા આભૂષણોની યાદી:
હાથની બંગડીઓ: ચિત્રમાં દર્શાવેલી નર્તકીની જેમ મહિલાઓ દ્વારા કાંડાથી લઈને ઉપર સુધી બંગડીઓ પહેરવાની પ્રથા આજે પણ ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં જીવંત છે.
અકીક (કાર્નેલિયન) અને પથ્થરના મણકાવાળા હાર: ગળામાં પહેરવાના મણકા અને આભૂષણોની શૈલી આજે પણ ટ્રેન્ડમાં છે.
રમકડાં (માટીની સીસોટીઓ અને ગાડીઓ): બાળકો માટે માટીમાંથી બનાવેલાં પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ અને રમતગમતના સાધનો.
ઘરગથ્થુ વાસણો: રસોઈ માટે વપરાતા માટીના ઘડા (ટેરાકોટા પોટ્સ) અને અરીસાઓ.
રમતના બોર્ડ્સ: ધોળાવીરામાંથી મળી આવેલું પથ્થર પર કોતરેલું ગેમબોર્ડ (પાટુ કે બોર્ડ ગેમ જેવી રમત) જે આજે પણ રમાય છે.
મોહેં-જો-દડોમાંથી સેંકડો કૂવાઓ મળવા અને તેની લાંબી જાળવણી એ સાબિત કરે છે કે તે સમયના સમાજમાં નાગરિક વહીવટ અને સહયોગની ભાવના ખૂબ જ મજબૂત હતી. આનાથી નીચે મુજબની અસરો અને તારણો તારવી શકાય:
જાહેર સુખાકારી પ્રાથમિકતા હતી: દરેક ઘર કે વિસ્તારમાં પાણીની સગવડ રહે તે માટે શાસકો કે સમુદાયે પાણીની આપૂર્તિને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપી હતી.
મજબૂત સ્થાનિક વ્યવસ્થાતંત્ર: સેંકડો કૂવાઓની નિયમિત સફાઈ, દીવાલોની મરામત અને લાંબા સમય સુધી તેનો એકધારો ઉપયોગ સૂચવે છે કે ત્યાં કોઈ સક્ષમ સામુદાયિક કે સરકારી વહીવટી તંત્ર કાર્યરત હતું જે શિસ્તબદ્ધ રીતે કામ કરતું હતું.
પાણીની ઉપલબ્ધતા અને સ્વસ્થ જીવન: શુદ્ધ પીવાલાયક પાણીની સરળ પ્રાપ્યતાને કારણે નગરના લોકોનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહેતું અને શહેરી જીવન લાંબો સમય ટકી શક્યું હતું.
હા, આ વિધાન સાથે પૂરેપૂરા સહમત થઈ શકાય કે હડપ્પીય લોકો આદર્શ નાગરિકની ઉત્તમ સમજ ધરાવતા હતા.
હડપ્પીય નાગરિકોની વિશેષતાઓ:
તેઓ શિસ્તબદ્ધ રીતે નગર આયોજનના નિયમોનું પાલન કરતા હતા. પોતાના ઘરનો કચરો કે ગંદુ પાણી સીધું રસ્તા પર ફેંકવાને બદલે ઢાંકેલી ગટર વ્યવસ્થામાં જાય તેવી સામુદાયિક સમજણ તેમની પાસે હતી. પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે તેઓ શાંતિપ્રિય હતા અને મોટા સૈનિકો કે યુદ્ધના શસ્ત્રો વિના પણ પરસ્પર સુમેળથી જીવતા હતા. જાહેર સંપત્તિ અને જળ સ્રોતોની જાળવણીમાં દરેક નાગરિક સહયોગ આપતો હતો.
આજના મોટા શહેરના નાગરિકો સાથે તુલના:
આજના સમયમાં મોટા શહેરોની સ્થિતિ આનાથી ઘણી અલગ છે. આજના શહેરોમાં વિકાસ છે, પરંતુ નાગરિકોમાં ઘણીવાર શિસ્તનો અભાવ જોવા મળે છે. આજે પ્લાસ્ટિકનો અવિચારી કચરો ફેંકવો, ગટરો બ્લોક કરવી, ટ્રાફિકના નિયમો તોડવા અને જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવું સામાન્ય બન્યું છે. જ્યારે હડપ્પાના લોકો ભલે આધુનિક ટેકનોલોજી નહોતા ધરાવતા, પરંતુ પર્યાવરણ સાથે તાલમેલ રાખીને જીવવાની અને સામાજિક શિસ્ત જાળવવાની જે સૂઝબૂઝ તેમની પાસે હતી, તે બાબતમાં આપણે આજના આધુનિક યુગમાં પણ હડપ્પીય નાગરિકો પાસેથી ઘણું શીખવાનું બાકી છે.