ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
જો હું નચિકેતાની જગ્યાએ હોત, તો મેં યમરાજ પાસે માનવ જીવન અને બ્રહ્માંડના રહસ્યો અંગે નીચે મુજબના પ્રશ્નો પૂછ્યા હોત:
આત્માનું અમરત્વ અને મૃત્યુ પછીની સફર: માણસના શરીરના મૃત્યુ પછી આત્મા ક્યાં જાય છે? શું મૃત્યુ એ માત્ર એક અવસ્થાનો અંત છે કે નવી સફરની શરૂઆત?
દુઃખ અને અજ્ઞાનતામાંથી મુક્તિ: આ જગતમાં મનુષ્ય મોહ, માયા અને દુઃખમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈને સ્થાયી શાંતિ પ્રાપ્ત કરી શકે?
સાચું જ્ઞાન અને સત્ય: સંસારમાં જે અદૃશ્ય પરમ તત્વ (બ્રહ્મ) છે, તેને ઓળખવાનો અને તેને પ્રાપ્ત કરવાનો સાચો માર્ગ કયો છે?
કર્મનો સિદ્ધાંત: માણસના વિચારો અને કર્મો તેના ભવિષ્ય અને પુનર્જન્મ પર કેવી રીતે અસર કરે છે?
માનવ કલ્યાણ: માણસ પોતાની અહંકાર અને સ્વાર્થની વૃત્તિઓ પર વિજય મેળવીને સમગ્ર સૃષ્ટિ સાથે પ્રેમથી કેવી રીતે જીવી શકે?
બૌદ્ધ મત એ ગૌતમ બુદ્ધ દ્વારા સ્થાપિત એક અહિંસક અને આંતરિક શિસ્ત પર આધારિત દર્શન છે. તેના મુખ્ય વિચારો નીચે મુજબ છે:
અહિંસા (નુકસાન ન પહોંચાડવું): બૌદ્ધ ધર્મનો મુખ્ય આધાર અહિંસા છે. તેમાં માત્ર શારીરિક હિંસા ન કરવી એટલું જ નહીં, પણ કોઈના પ્રત્યે મન, વાણી કે વિચારોથી પણ ખરાબ ભાવના ન રાખવી તેનો સમાવેશ થાય છે.
દુઃખનું મૂળ – અવિદ્યા અને આસક્તિ: બુદ્ધના મતે માનવજીવનમાં દુઃખનું મુખ્ય કારણ અજ્ઞાનતા (અવિદ્યા) અને ભૌતિક વસ્તુઓ પ્રત્યેનો મોહ (આસક્તિ) છે.
આંતરિક શિસ્ત અને પોતાના પર વિજય: બુદ્ધે શીખવ્યું કે યુદ્ધના મેદાનમાં હજારો લોકો પર વિજય મેળવવા કરતાં પોતાની જાત (મન અને ઇચ્છાઓ) પર વિજય મેળવવો એ સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.
સંઘની સ્થાપના: વિચારોના પ્રચાર અને સાધના માટે તેમણે સાધુઓ અને સાધ્વીઓના સમુદાય એટલે કે 'સંઘ'ની સ્થાપના કરી.
ગૌતમ બુદ્ધના આ વિધાનનો ઊંડો નૈતિક અને આધ્યાત્મિક અર્થ છે.
બુદ્ધ દર્શાવવા માંગે છે કે માત્ર પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવા જેવા બાહ્ય આડંબર કે ધાર્મિક ક્રિયાકાંડોથી મનુષ્ય પાપમુક્ત કે પવિત્ર બની શકતો નથી. પાણી માત્ર શરીરનો બાહ્ય મેલ સાફ કરી શકે છે, પરંતુ માણસના મનમાં રહેલા ક્રોધ, લાલચ, કપટ, અહંકાર કે હિંસા જેવા ખરાબ વિચારોને ધોઈ શકતું નથી.
બુદ્ધના મતે ખરી શુદ્ધિ આંતરિક છે. જે માણસનું વર્તન સત્ય પર આધારિત હોય, જે ધર્મ અને અહિંસાના માર્ગે ચાલે અને જેનું મન નિર્મળ હોય, તે જ સાચા અર્થમાં શુદ્ધ અને પવિત્ર વ્યક્તિ છે.
જૈન મત એ મહાવીર સ્વામી દ્વારા પ્રચારિત આત્મ-સંયમ અને તપશ્ચર્યા પર ભાર મુકતું દર્શન છે. તેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
અહિંસા: જૈન ધર્મમાં અહિંસાનું સૌથી કઠોર પાલન કરવામાં આવે છે. મનુષ્ય, પશુ-પક્ષીઓથી લઈને અદૃશ્ય સૂક્ષ્મ જીવો અને પ્રાકૃતિક તત્વોને પણ નુકસાન ન પહોંચાડવું તે તેનો મૂળ આધાર છે.
અનેકાંતવાદ: આ સિદ્ધાંત અનુસાર સત્યના અનેક પાસાં હોય છે. કોઈ પણ બાબતને માત્ર એક જ દૃષ્ટિકોણથી ન જોઈ શકાય. દરેક વ્યક્તિનો દૃષ્ટિકોણ અલગ હોઈ શકે છે.
અપરિગ્રહ: આનો અર્થ છે 'જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંગ્રહ ન કરવો'. ભૌતિક વસ્તુઓ પ્રત્યે મોહ ન રાખવો અને જીવન માટે જરૂરી વસ્તુઓ સુધી જ પોતાને મર્યાદિત રાખવું.
પરસ્પર નિર્ભરતા: જૈન ધર્મ માને છે કે સૃષ્ટિના તમામ જીવો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે અને એકબીજા પર આધારિત છે.
સમાજશાસ્ત્રી આન્દ્રે બેતઈ જણાવે છે કે ભારતમાં વૈદિક/હિંદુ ધર્મ અને આદિવાસી/લોક પરંપરાઓ વચ્ચે સદીઓથી સતત આદાન-પ્રદાન થતું રહ્યું છે.
આ વિચાર-વિમર્શ દર્શાવે છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિ કોઈ એક વિચારધારાથી નથી બની, પરંતુ તે શાસ્ત્રીય અને આદિવાસી પરંપરાઓનો સુંદર સમન્વય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિએ હિંદુ તત્વજ્ઞાનમાંથી ઘણું સ્વીકાર્યું છે, તો સામે પક્ષે હિંદુ સંસ્કૃતિમાં દેવી-દેવતાઓની પૂજા પ્રથા (જેમ કે પુરીના ભગવાન જગન્નાથ, પ્રકૃતિ અને વૃક્ષો-પર્વતોની પૂજા) આદિવાસી મૂળમાંથી આવી છે. આમ, બંને પરંપરાઓએ એકબીજાને સમૃદ્ધ બનાવીને ભારતીય સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કર્યું છે.
(ઉદાહરણ સ્વરૂપે ગુજરાત/સ્થાનિક વિસ્તાર અનુસાર)
અંબાજી માતા / બહુચર માતા: નવરાત્રી (ગરબા, ઉપવાસ અને દાંડિયારાસ).
ભગવાન શિવ (મહાદેવ): મહાશિવરાત્રી અને પવિત્ર શ્રાવણ માસ.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ: જન્માષ્ટમી (મટકી ફોડ અને શોભાયાત્રા).
ગણેશજી: ગણેશ ચતુર્થી (ગણેશ સ્થાપના અને વિસર્જન).
હનુમાનજી: હનુમાન જયંતી અને શનિવાર/મંગળવારે પૂજન.
(ગુજરાતના આદિવાસી સમુદાયોના સંદર્ભમાં)
રાઠવા સમુદાય:
પીઠોરા ચિત્રકળા: ઘરની દીવાલો પર પીઠોરા દેવના ધાર્મિક ચિત્રો દોરવાની પવિત્ર પરંપરા.
માન્યતા: પ્રકૃતિ, પશુઓ અને દેવતાઓને ચિત્ર દ્વારા પૂજીને ઘરમાં સમૃદ્ધિ લાવવી.
ચૌધરી અને વસાવા સમુદાય:
દેવમોગરા (યાહા મોગરા) મેળો: આદિવાસીઓની કુળદેવી પંઢોરી માતાની પૂજા.
પ્રકૃતિ પૂજા: ડુંગરો, નદીઓ, અને જંગલના વૃક્ષોને પવિત્ર માનીને તેમની રક્ષા કરવી.
ડાંગી સમુદાય:
ડાંગ દરબાર અને ભવાડા નૃત્ય: વાંસના વાજિંત્રો (પાવા, તાડપુ) સાથે નૃત્ય કરવું અને પ્રકૃતિ સાથે એકાત્મતા સાધવી.
વૈદિક મંત્રોની હસ્તપ્રત તાડપત્ર પર લખવામાં આવી છે. → ખોટું (વૈદિક મંત્રો મૌખિક પરંપરા દ્વારા જળવાયા હતા, લેખિત નહોતા).
વેદ ભારતના પ્રાચીનતમ ગ્રંથ છે. → સાચું
વૈદિક ઉક્તિ “એકમ્ સત્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ” બ્રહ્માંડની શક્તિઓની એકતા પર ભાર મૂકે છે. → સાચું
બૌદ્ધ મત વેદોથી પણ વધુ પ્રાચીન છે. → ખોટું (વેદો બૌદ્ધ ધર્મ કરતાં ઘણા વધુ પ્રાચીન છે).
જૈન મત બૌદ્ધ મતની એક શાખા તરીકે વિકાસ પામ્યો હતો. → ખોટું (જૈન મત એ સ્વતંત્ર અને પ્રાચીન પરંપરા છે).
બૌદ્ધ મત અને જૈન પંથ બંને શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ અને તમામ જીવાત્માઓને નુકસાન ન પહોંચાડવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. → સાચું
આદિવાસી માન્યતાઓ આત્મા અને દેવતાઓ સુધી મર્યાદિત છે. → ખોટું (તેમાં પ્રકૃતિ, પર્વતો, વૃક્ષો અને પરમાત્માની વ્યાપક વિભાવના પણ સમાવિષ્ટ છે).