ધોરણ 6 | విષય: SocialScience
રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું અવતરણ: ટાગોરની પ્રાર્થના દર્શાવે છે કે વિવિધતા એ આપણા દેશ માટે કોઈ બોજ કે ખામી નથી, પરંતુ આનંદનો સ્ત્રોત છે. ભારતની અલગ-અલગ ભાષાઓ, ખોરાક, પહેરવેશ અને સંસ્કૃતિઓ આપણા જીવનને સુંદર અને સમૃદ્ધ બનાવે છે. આપણે વિવિધતામાં રહેલી એકતાના આ સ્પર્શ અને આનંદને ક્યારેય ભૂલવો ન જોઈએ.
શ્રી અરવિંદનું અવતરણ: શ્રી અરવિંદ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે 'વિવિધતામાં એકતા'નો ભાવ એ ભારત માટે કોઈ કૃત્રિમ કે નવો વિચાર નથી, પરંતુ તે ભારતનો સ્વભાવ અને અસ્તિત્વનો મૂળભૂત માર્ગ છે. ભારત દેશ પોતાની આંતરિક સમાનતા અને એકતાના મજબૂત પાયા પર જ પોતાની વિવિધતાને જાળવી રાખે છે.
નિષ્કર્ષ: બંને વિચારકો દર્શાવે છે કે ભારતની ખરી શક્તિ તેની વિવિધતાને સ્વીકારીને એક થઈને રહેવામાં રહેલી છે
ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર રચિત આપણું રાષ્ટ્રગીત 'જન ગણ મન' એ ભારતની વિવિધતામાં એકતાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે:
ભૌગોલિક અને પ્રાદેશિક વિવિધતા: રાષ્ટ્રગીતમાં ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોના નામો આવે છે; જેમ કે – પંજાબ, સિંધુ, ગુજરાત, મરાઠા, દ્રાવિડ (દક્ષિણ ભારત), ઉત્કલ (ઓડિશા) અને બંગાળ. આ ઉપરાંત વિંધ્યાચળ, હિમાચળ પર્વતો અને યમુના, ગંગા જેવી નદીઓનો ઉલ્લેખ દેશના વિશાળ ભૂમિદૃશ્યો દર્શાવે છે.
એકતાનું પ્રતીક: આ તમામ પ્રદેશો, નદીઓ અને પર્વતોના લોકો અલગ ભાષા અને સંસ્કૃતિ ધરાવતા હોવા છતાં, એક જ ધ્વજ નીચે એકસાથે આવીને એક સ્વરે 'જય હે' નો નાદ કરે છે. આ રાષ્ટ્રગીત દેશના તમામ નાગરિકોને ભારતીયતાના એક જ સૂત્રમાં બાંધે છે.
પંચતંત્રની વાર્તા અને બોધ:
'સંપ ત્યાં જંપ' (કબૂતરો અને જાળ): શિકારીની જાળમાં ફસાયેલા કબૂતરો જ્યારે એકસાથે શક્તિ લગાવીને ઉડે છે ત્યારે તેઓ બચી જાય છે. આજનો બોધ: આજના યુગમાં પણ ગમે તેવી મોટી મુશ્કેલી હોય, જો પરિવાર કે સમાજ સંગઠિત થઈને કામ કરે તો સફળતા મળે છે.
'વાંદરો અને મગર': મગરની ચાલબાજીને વાંદરો પોતાની બુદ્ધિચતુરતાથી નિષ્ફળ બનાવે છે. આજનો બોધ: સંકટ સમયે ગભરાવાને બદલે શાંતિથી બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
પ્રાદેશિક વાર્તાઓ (ગુજરાત): ગુજરાતમાં પણ 'સાસુ-વહુની વાર્તાઓ', 'ચતુર બિરબલ/તેનાલીરામની લોકવાર્તાઓ' અને બોધકથાઓ પ્રચલિત છે જે વ્યવહારુ જ્ઞાન આપે છે.
(ગુજરાતની લોકવાર્તાના સંદર્ભમાં)
'લાડુની વહેંચણી' (સંપ અને કૌશલ્ય):
વાર્તા: બે ભાઈઓ વચ્ચે સંપ ન હતો, પણ જ્યારે એક વડીલે તેમને લાકડીઓનો ભારો તોડવાનું કહ્યું ત્યારે એકતાનું મહત્ત્વ સમજાયું.
બોધ: એકલા રહેવાથી નબળા પડી જવાય છે, પણ સાથે રહેવાથી શક્તિ વધે છે.
'સચ્ચાઈનો વિજય':
વાર્તા: સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર કે સ્થાનિક નાયકોની લોકવાર્તાઓ જે મુશ્કેલીમાં પણ સત્ય ન છોડવાની પ્રેરણા આપે છે.
બોધ: ટૂંકા ગાળા માટે અસત્ય કે છળકપટ ફાયદાકારક લાગે, પરંતુ અંતે સત્યનો જ વિજય થાય છે.
હા, ભારતમાં પ્રાચીન વાર્તાઓ અને મહાકાવ્યોને વિવિધ કળા સ્વરૂપોમાં સુંદર રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે:
મહાભારત અને રામાયણના પ્રસંગો:
શિલ્પકળા: ઈલોરાની ગુફાઓ અને મહાબલીપુરમના પથ્થરો પર અર્જુનની તપસ્યા અને રામાયણના પ્રસંગો કોતરાયેલા છે.
ચિત્રકળા: પિછવાઈ ચિત્રો અને રાજસ્થાની કે પહાડી શૈલીના ચિત્રોમાં શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓ અને રામાયણની કથાઓ દર્શાવાય છે.
નૃત્ય અને નાટક: ભરતનાટ્યમ અને કથકલી જેવા શાસ્ત્રીય નૃત્યો તથા ગામડાઓમાં રમાતી 'રામલીલા' અને 'ભવાઈ' નાટકો દ્વારા પ્રાચીન કથાઓ દર્શાવાય છે.
ફિલ્મ/ટીવી: સીરિયલો (જેમ કે રામાયણ અને મહાભારત) અને વિવિધ એનિમેશન ફિલ્મો દ્વારા વાર્તાઓ જીવંત થાય છે.
અવતરણ: “બધે જ મને એક સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ જોવા મળી જેનો લોકોના જીવન પર ગાઢ પ્રભાવ પડ્યો. ભારતનાં પ્રાચીન મહાકાવ્યો, રામાયણ તેમ જ મહાભારત... દરેક નિરક્ષર ગ્રામજનોને પણ સેંકડો શ્લોકો કંઠસ્થ હતા...”
ચર્ચા/વિચાર-વિમર્શ:
પંડિત નેહરુએ 'ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા' પુસ્તકમાં ભારતની આંતરિક એકતા દર્શાવી છે. તેઓ કહે છે કે ભારતભરમાં અક્ષરજ્ઞાન ન ધરાવતા કે અભણ ગ્રામજનો પણ રામાયણ, મહાભારત અને પંચતંત્રના નૈતિક મૂલ્યોથી સારી રીતે પરિચિત હતા. ઉત્તરથી દક્ષિણ અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ભલે ભાષાઓ બદલાતી હોય, પણ લોકોના સંસ્કાર, વિચારો, ધર્મ અને નૈતિક મૂલ્યો એકસમાન રહ્યા છે. આ મહાકાવ્યોએ આખા ભારતને એક સમાન સાંસ્કૃતિક તાંતણે બાંધી રાખ્યું છે.