ધોરણ 7 | విષય: Gujarati
દરિયામાં તોફાન કે વાવાઝોડું આવે ત્યારે પાણીના ઊંચા-ઊંચા ડુંગર જેવાં મોજાં ઊછળે છે, પવન સુસવાટા કરે છે અને દરિયો ખૂબ જ રૌદ્ર રૂપ ધારણ કરે છે. આનાથી કિનારાના વિસ્તારોમાં પાણી ફરી વળે છે, ઝાડ અને કાચા મકાનો ધરાશયી થાય છે, હોડીઓ ડૂબી જાય છે અને જાનમાલનું વ્યાપક નુકસાન થાય છે.
ત્સુનામી એ દરિયાના તળિયે થતા ભૂકંપ, જ્વાળામુખી કે ભૂસ્ખલનને કારણે સમુદ્રમાં ઉત્પન્ન થતા ખૂબ જ વિશાળ અને શક્તિશાળી મોજાંઓનું મોજુ છે, જે કિનારે પહોંચીને ભારે તારાજી સર્જે છે.
વિશ્વ મૌસમી સંસ્થા (WMO) હેઠળના દેશોના જૂથ દ્વારા અગાઉથી નક્કી કરેલી યાદી મુજબ વાવાઝોડાનાં નામ ક્રમશઃ આપવામાં આવે છે, જેથી તેની ઓળખ અને ચેતવણી સરળ બને.
૧. છોકરો દરિયાઈ તોફાનમાં ફસાયેલા પિતાને જોઈ રહે છે. — સાચું
૨. કુદરતના બળ સામે માણસનું બળ હારે છે. — સાચું
૩. દરિયાઇ તોફાનમાંથી બચવા માછીમાર ખૂબ પ્રયત્ન કરે છે. — સાચું
૪. કુદરતના બળથી હોડી અને માણસ બંને અલગ થઈ જાય છે. — સાચું
૫. બાપના મોતનું વેર વાળવા છોકરો હોડકું લઈને દરિયામાં જાય છે. — ખોટું
સુધારેલું વાક્ય: બાપના મોતનું વેર વાળવા નહીં, પરંતુ પૂર્વજોના પરંપરાગત વ્યવસાય અને જીવનનિર્વાહ માટે છોકરો હોડકું લઈને દરિયામાં જાય છે.
૬. પિતાના મૃત્યુના કારણે છોકરો કુદરતના બળને ધિક્કારે છે. — ખોટું
સુધારેલું વાક્ય: છોકરો કુદરતના બળને ધિક્કારતો નથી, પરંતુ કુદરત અને શ્રમ સામે પોતાની જીવસંઘર્ષની લડાઈ ચાલુ રાખે છે.
૧. “માડી! સાચવજે.”
બોલનાર: પેલો યુવાન/છોકરો.
સાંભળનાર: તેની માતા.
પ્રસંગ: જ્યારે છોકરો તોફાન પછી ફરીથી પોતાનું હોડકું લઈને દરિયામાં જવા નીકળે છે ત્યારે પોતાની માતાને ઉદ્દેશીને આ વાક્ય બોલે છે.
૨. “કેમ દોસ્ત! ઓળખાણ પડે કે?”
બોલનાર: લેખક (ગૌરીશંકર જોશી ‘ધૂમકેતુ’).
સાંભળનાર: પેલો માછીમાર છોકરો.
પ્રસંગ: લગભગ એક વર્ષ પછી લેખક જ્યારે ફરીથી દરિયાકિનારે વહેલી સવારે ફરવા નીકળે છે અને પેલા છોકરાને હોડી તૈયાર કરતો જુએ છે, ત્યારે તેની સાથે વાતચીત શરૂ કરતા આ વાક્ય બોલે છે.
૩. “લ્યો રામ! રામ! સાંજે ફરવા આવશો કે?”
બોલનાર: પેલો માછીમાર છોકરો.
સાંભળનાર: લેખક.
પ્રસંગ: છોકરો જ્યારે પોતાના કામમાં વ્યસ્ત રહીને લેખક સાથે વાત પૂરી કરે છે અને હોડકામાં બેસીને દરિયામાં જવા નીકળે છે ત્યારે હસતાં હસતાં લેખકને વિદાય આપતી વખતે આ વાક્ય બોલે છે.
(અ) કુદરતનું બળ:
નદીમાં પૂરની સ્થિતિ ઊભી થવી
જ્વાળામુખી ફાટી નીકળવો
દરિયામાં ત્સુનામી આવવું
પહાડ ધસી પડવો
ભૂકંપથી મકાનો ધરાશયી થવાં
જંગલમાં દાવાનળ લાગવો
(બ) માનવનું બળ:
ચંદ્ર પર ચંદ્રયાનનું ઊતરવું
કૃત્રિમ માણસ બનાવવો (રોબોટ)
સોલાર સિસ્ટમ બનાવવી
પાણીના સંગ્રહ માટે ડેમ બાંધવા
અવકાશીય સંશોધન માટે યાન મોકલવું
નદી કે દરિયામાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવી
શરીરમાં કૃત્રિમ અંગો મૂકવાં
આંખ, હાથ-પગનું સર્જન
૧. માણસનું બળ થાક્યું હતું, કુદરતનું બળ વધતું હતું. — (ડર / નિરાશા)
૨. મને હડી કાઢવા દ્યો. હું દોડીને મારા બાપને બચાવી લાવું, મને હડી કાઢવા દ્યો. — (દુ:ખ / ફિકર / ડર)
૩. મનુષ્ય હાર્યો, દરિયો જીત્યો. — (દુ:ખ / નિરાશા)
૪. મારી પ્રચંડતાને પણ કુછ નહિ ગણનાર આવડો નાનો છોકરો નીકળ્યો. — (નવાઈ / આશ્ચર્ય)
૫. તે દિવસે એ એવું રડ્યો હશે કે દરિયો પથરાનો હોત તોય પીગળી જાત! — (દુ:ખ / દયા)
૧. ધૂસર: (ક) ધૂળના રંગનું (✓)
૨. અતળ: (બ) તળિયા વગરનું (✓)
૩. ચિંતાતુર: (ક) ચિંતા કરવી (✓)
૪. મશગૂલ: (ક) તલ્લીન (✓)
૧. મીટ માંડવી: નજર એકીટશે ચોટાડવી.
નવું વાક્ય: મા-દીકરો દરિયા તરફ મીટ માંડીને બેસી રહ્યા.
૨. ઠઠ જામવી: ભીડ કે ગિરદી જામવી.
નવું વાક્ય: બજારમાં તહેવારના દિવસે લોકોની ભારે ઠઠ જામી હતી.
૩. આહ્વાન કરવું: પડકાર કરવો અથવા આમંત્રણ આપવું.
નવું વાક્ય: સરકારે નાગરિકોને સ્વચ્છતા માટે આહ્વાન કર્યું.
૪. નાક વઢાઈ જવું: આબરૂ જવી અથવા હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિ થવી.
નવું વાક્ય: વડીલોની વાત ન માનવાથી મોટેરાંઓમાં નાક વઢાઈ જાય છે.
૧. દીપિકા પાસે નોટ, પેન્સિલ, રબર, ચોપડી વગેરે છે.
૨. પીનલ, પાણી લઈને અમને આપ.
૩. બાપુજી ક્યારે અમદાવાદ જવાના છે?
૪. ખબરદાર! ત્યાં જ ઊભા રહેજો.
૫. “અરે મારા સા’બ, શું ભગવાનને બચાવતાં નથી આવડતું?”
૬. અમે પ્રવાસમાં દીવ, દ્વારકા, વેરાવળ અને સોમનાથ ગયાં.
૭. પ્રાર્થનાના શબ્દો હતા, ‘મંદિર તારું વિશ્વ રૂપાળું’.
૮. તુલસીદાસે ‘રામચરિતમાનસ’ ગ્રંથ લખ્યો છે.
૯. બાળકે કહ્યું, “મને હડી કાઢવા દ્યો.”
૧૦. છોકરો કહે, “માડી, સાચવજે.”
(?) પ્રશ્નાર્થચિહ્ન:
૧. “કેમ દોસ્ત! ઓળખાણ પડી કે?”
૨. “સાંજે ફરવા આવશો કે?”
(!) ઉદ્ગારચિહ્ન:
૧. “આવી! આવી!”
૨. “માડી! સાચવજે.”
(' ') અવતરણચિહ્ન (એકવડા):
૧. ‘શું શ્રમભરેલું જીવન અને રણમેદાન જ નિર્ભયતા આપતાં હશે?’
૨. ‘અવિરામ યુદ્ધ’ મનુષ્યના જીવનસંઘર્ષની કથા છે.
(,) અલ્પવિરામ:
૧. ચાલો, સહુ ત્યાં જઈએ.
૨. હા, અમે ચોક્કસ તમારી સાથે આવીશું.
૧. ક્યારે દરિયો મજાનો ને ક્યારે ડરામણો?
ઉત્તર: જ્યારે દરિયાકાંટો શાંત હોય, સૂર્યોદય કે સૂર્યાસ્તનો સમય હોય અને આહ્લાદક વાતાવરણ હોય ત્યારે દરિયો મજાનો અને સુંદર લાગે છે. પરંતુ જ્યારે દરિયામાં ભારે વાવાઝોડું, તોફાન કે ઊંચાં મોજાં ઊછળે ત્યારે તેનું રૌદ્ર અને બિહામણું સ્વરૂપ ડરામણું બની જાય છે.
૨. જો તમને દરિયાકિનારે જવા મળે તો...
ઉત્તર: જો મને દરિયાકિનારે જવા મળે તો હું રેતી પર ઘર બનાવીશ, શંખલા-સીપલા એકઠાં કરીશ, મોજાંઓમાં પગ બોળીને આનંદ માણીશ અને કુદરતી સૌંદર્યની ફોટોગ્રાફી કરીશ.
૧. મા-દીકરો અત્યંત ચિંતાતુર બની ગયાં - કારણ આપો.
ઉત્તર: દૂરદૂર અંધકારમાં પેલા માછીમારની નાની હોડકી હિમાલય જેવા ઊંચા મોજાંઓ વચ્ચે ફસાઈ ગઈ હતી. પવનના જોરદાર સુસવાટા અને તોફાની દરિયાના પ્રચંડ પ્રહાર સામે હોડી અને માણસનું બળ ટકી શકતું નહોતું. પોતાના સ્વજન જીવનના જોખમમાં હોવાથી મા-દીકરો અત્યંત ચિંતાતુર બની ગયાં હતાં.
૨. છોકરાનો આનંદ કેમ લાંબો સમય ટક્યો નહીં?
ઉત્તર: છોકરો જ્યારે દૂરમાંથી આવતી હોડી જોઈને ખુશીથી કૂદવા લાગ્યો, પરંતુ થોડી જ ક્ષણોમાં તેણે જોયું કે તોફાની દરિયાના પ્રચંડ મોજાં અને ભારે પવનના લીધે હોડી તૂટી રહી છે અને તેના પિતા જોખમમાં છે. આ ભયાનક દશ્ય જોઈને તેનો આનંદ ક્ષણવારમાં ગાયબ થઈ ગયો અને તે ચિંતામાં ડૂબી ગયો.
૩. છોકરાએ હોડી કેમ તૈયાર કરી હશે?
ઉત્તર: પિતા દરિયાના તોફાનમાં મૃત્યુ પામ્યા હોવા છતાં, ડર કે ભયને કારણે તે પોતાનો પરંપરાગત વ્યવસાય છોડવા માગતો ન હતો. જીવનનિર્વાહ માટે અને દરિયા સામેનો સંઘર્ષ ચાલુ રાખવા માટે તેણે ફરીથી પોતાની હોડી તૈયાર કરી હતી.
૪. પોતાના બાપદાદાનો ધંધો ચાલુ રાખવા અંગેના છોકરાના વિચારો જણાવો.
ઉત્તર: છોકરો ખૂબ જ નીડર અને સ્વાભિમાની હતો. તેનું માનવું હતું કે ભગવાન દ્વારા સોંપેલો આ ધંધો જો માત્ર ડરના मारे છોડી દેવામાં આવે તો તેની કુળની આબરૂ અને ‘નાક વઢાઈ જાય’. વળી, મરવાનું તો સૌકોઈને વેલુંમોડું હોય જ છે, તેથી તે ભય વગર પોતાના બાપદાદાના વ્યવસાયને ગર્વથી અપનાવે છે.
૫. આ એકમનું 'અવિરામ યુદ્ધ'ની જગ્યાએ તમારે આપવાનું હોય તો કયું શીર્ષક આપો? શા માટે?
ઉત્તર: આ એકમ માટે આપણે ‘અડગ મનનાં માનવી’ અથવા ‘જીવનસંઘર્ષ’ શીર્ષક આપી શકીએ. કારણ કે આ પાઠ મનુષ્યની કઠિન પરિસ્થિતિઓ સામે લડવાની અદમ્ય તાકાત અને જીજીવિષા દર્શાવે છે.
૬. પાઠના આધારે ‘તોફાની દરિયા’ વિશે છ-સાત વાક્યો લખો:
તોફાની દરિયાનું સ્વરૂપ ખૂબ જ રૌદ્ર અને ભયંકર હોય છે.
તેમાં મેલાં અને ડહોળાં પાણીનાં ડુંગર જેવાં મોટાં મોજાં ઊછળે છે.
પવન સુસવાટા બોલાવતો રાક્ષસની જેમ ગર્જના કરે છે.
દરિયાના મોજાં ખડકો સાથે અથડાઈને રજકણ જેવા બની જાય છે.
તેનું તોફાન માનવબળ અને હોડીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થાય છે.
તે મનુષ્યના જીવન અને તેના સાહસની કડી પરીક્ષા કરે છે.