ધોરણ 7 | విષય: Maths
(i) PM એ ________ છે.
જવાબ: વેધ (Altitude)
સમજૂતી: શિરોબિંદુ P માંથી સામેની બાજુ QR પર દોરેલો લંબખંડ (જે 90° નો ખૂણો બનાવે છે) ત્રિકોણનો વેધ કહેવાય.
(ii) PD એ ________ છે.
જવાબ: મધ્યગા (Median)
સમજૂતી: શિરોબિંદુ P ને સામેની બાજુના મધ્યબિંદુ D સાથે જોડતો રેખાખંડ ત્રિકોણની મધ્યગા કહેવાય.
(iii) શું QM=MR છે?
જવાબ: ના
સમજૂતી: અહીં D એ QR નું મધ્યબિંદુ છે, તેથી QD=DR થાય. M મધ્યબિંદુ નથી, તેથી QM અને MR સરખા નથી.
દોરવાની રીત:
કોઈપણ એક ત્રિકોણ ABC દોરો.
બાજુ AC ની બરાબર વચ્ચે એક મધ્યબિંદુ E નક્કી કરો.
શિરોબિંદુ B ને બિંદુ E સાથે જોડતો રેખાખંડ BE દોરો. આ BE મધ્યગા બનશે.
દોરવાની રીત:
આ પરિસ્થિતિ માત્ર કાટકોણ ત્રિકોણ (Right-angled triangle) માં જ શક્ય છે, જ્યાં કાટખૂણો બનાવતી બંને બાજુઓ પોતે જ વેધ હોય છે.
એક કાટકોણ ત્રિકોણ દોરો જેમાં ખૂણો P=90∘ હોય.
શિરોબિંદુ P થી ઉપર તરફ Q અને જમણી તરફ R નામ આપો.
અહીં બાજુ PQ અને બાજુ PR બંને એકબીજા પર લંબ હોવાથી ત્રિકોણના વેધ બનશે.
દોરવાની રીત:
ત્રિકોણની બહાર વેધ હંમેશાં ગુરુકોણ ત્રિકોણ (Obtuse-angled triangle) માં આવે છે.
એક ગુરુકોણ ત્રિકોણ XYZ દોરો, જેમાં ખૂણો X ગુરુકોણ (90° થી મોટો) હોય.
પાયાની બાજુ ZX ને ડાબી તરફ તૂટક રેખા (dotted line) દ્વારા આગળ લંબાવો.
ઉપરના શિરોબિંદુ Y માંથી આ લંબાવેલી તૂટક રેખા પર સીધો લંબ (90° નો ખૂણો બનાવતી રેખા) દોરો અને નીચે છેદબિંદુને L નામ આપો.
અહીં YL એ ત્રિકોણની બહારના ભાગમાં આવેલો વેધ બનશે.
હા, સમદ્વિબાજુ ત્રિકોણમાં સમાન બાજુઓના સામાન્ય શિરોબિંદુમાંથી દોરેલી મધ્યગા અને વેધ એક જ (સમાન) હોય છે.
ચકાસવાની રીત:
એક સમદ્વિબાજુ ત્રિકોણ ABC દોરો જેમાં AB=AC હોય.
પાયાની બાજુ BC નું બરાબર મધ્યબિંદુ D માપીને નક્કી કરો અને AD જોડો (જેથી AD મધ્યગા બને).
હવે કોણમાપક (Protractor) વડે ∠ADC અથવા ∠ADB માપો.
તમને જણાશે કે બંને ખૂણા 90° (કાટખૂણા) થાય છે.
90° નો ખૂણો બનાવતો હોવાથી AD એ ત્રિકોણનો વેધ પણ છે.
નિષ્કર્ષ: આમ, સમદ્વિબાજુ ત્રિકોણમાં AD એ મધ્યગા અને વેધ બંને છે.
(અહીં બહારનો ખૂણો x શોધવા માટે અંદરના બંને ખૂણાઓનો સરવાળો કરવાનો છે.)
આકૃતિ (i): (અંદરના ખૂણા: 50∘ અને 70∘)
x=120∘
આકૃતિ (ii): (અંદરના ખૂણા: 65∘ અને 45∘)
x=110∘
આકૃતિ (iii): (અંદરના ખૂણા: 30∘ અને 40∘)
x=70∘
આકૃતિ (iv): (અંદરના ખૂણા: 60∘ અને 60∘)
x=120∘
આકૃતિ (v): (અંદરના ખૂણા: 50∘ અને 50∘)
x=100∘
આકૃતિ (vi): (અંદરના ખૂણા: 30∘ અને 60∘)
x=90∘
(અહીં અંદરનો એક ખૂણો x શોધવાનો છે, તેથી બહારના બહિષ્કોણમાંથી આપેલા અંદરના ખૂણાને બાદ કરવાનો રહેશે.)
આકૃતિ (i): (બહિષ્કોણ =115∘, અંદરનો ખૂણો =50∘)
x=65∘
આકૃતિ (ii): (બહિષ્કોણ =100∘, અંદરનો ખૂણો =70∘)
x=30∘
*આકૃતિ (iii): (બહિષ્કોણ =125∘, અંદરનો કાટખૂણો =90∘) (નોંધ: આકૃતિમાં ચોરસ ચિહ્ન દર્શાવે છે કે ખૂણો 90∘ છે.)
x=35∘
આકૃતિ (iv): (બહિષ્કોણ =120∘, અંદરનો ખૂણો =60∘)
x=60∘
આકૃતિ (v): (બહિષ્કોણ =80∘, અંદરનો ખૂણો =30∘)
x=50∘
આકૃતિ (vi): (બહિષ્કોણ =75∘, અંદરનો ખૂણો =35∘)
x=40∘
શું હવે આગળ સ્વાધ્યાય 6.3 (ત્રિકોણના ત્રણેય ખૂણાઓના સરવાળાના નિયમ પર આધારિત) સોલ્વ કરવું છે?
ત્રિકોણના ત્રણેય ખૂણાનો સરવાળો 180∘ થાય:
y શોધવા માટે (રૈખિક જોડ):
x શોધવા માટે (બહિષ્કોણ નિયમ અથવા સરવાળા નિયમ):
જવાબ: x=70∘,y=60∘
y શોધવા માટે (અભિકોણ):
x શોધવા માટે:
જવાબ: x=50∘,y=80∘
y શોધવા માટે (સરવાળા નિયમ):
x શોધવા માટે (બહિષ્કોણ નિયમ):
જવાબ: x=110∘,y=70∘
x શોધવા માટે (અભિકોણ):
y શોધવા માટે:
જવાબ: x=60∘,y=90∘
y શોધવા માટે (અભિકોણ):
x શોધવા માટે:
જવાબ: x=45∘,y=90∘
આકૃતિમાં સામસામેના અભિકોણ સમાન હોવાથી અંદરના ત્રણેય ખૂણા x,x,y માં y=x થાય છે.
જવાબ: x=60∘,y=60∘
2 cm,3 cm,5 cm
બે નાની બાજુઓનો સરવાળો: 2+3=5 cm
અહીં સરવાળો ત્રીજી બાજુ (5 cm) જેટલો જ થાય છે (મોટો થતો નથી).
જવાબ: ના, આવો ત્રિકોણ શક્ય નથી.
3 cm,6 cm,7 cm
3+6=9>7
6+7=13>3
3+7=10>6
ત્રણેય કિસ્સામાં બે બાજુનો સરવાળો ત્રીજી બાજુ કરતાં મોટો છે.
જવાબ: હા, આવો ત્રિકોણ શક્ય છે.
6 cm,3 cm,2 cm
બે નાની બાજુઓનો સરવાળો: 3+2=5 cm
અહીં 5<6 (સરવાળો ત્રીજી બાજુ કરતાં નાનો છે).
જવાબ: ના, આવો ત્રિકોણ શક્ય નથી.
OP+OQ>PQ?
જવાબ: હા
કારણ: △OPQ માં બે બાજુઓ OP અને OQ નો સરવાળો ત્રીજી બાજુ PQ કરતાં મોટો જ હોય.
OQ+OR>QR?
જવાબ: હા
કારણ: △OQR માં બે બાજુઓ OQ અને OR નો સરવાળો ત્રીજી બાજુ QR કરતાં મોટો હોય.
OR+OP>RP?
જવાબ: હા
કારણ: △ORP માં બે બાજુઓ OR અને OP નો સરવાળો ત્રીજી બાજુ RP કરતાં મોટો હોય.
△ABM માં:
△AMC માં:
બંને સમીકરણોનો સરવાળો કરતા:
અહીં BM+MC=BC હોવાથી:
જવાબ: હા, આ વિધાન સાચું છે.
ચતુષ્કોણના ચારેય ત્રિકોણો વિકર્ણો પર વિચારીએ:
△ABC માં: AB+BC>AC --- (1)
△ADC માં: AD+CD>AC --- (2)
△ABD માં: AB+AD>BD --- (3)
△BCD માં: BC+CD>BD --- (4)
ચારેય સમીકરણોનો સરવાળો કરતાં:
જવાબ: હા, આ વિધાન સાચું છે.
ધારો કે વિકર્ણો AC અને BD એકબીજાને બિંદુ O માં છેદે છે.
△AOB માં: AB<OA+OB
△BOC માં: BC<OB+OC
△COD માં: CD<OC+OD
△DOA માં: DA<OD+OA
ચારેય સમીકરણો ઉમેરતાં:
જવાબ: હા, આ વિધાન સાચું છે.
ગણતરી:
બે બાજુઓનો સરવાળો =15+12=27 cm
બે બાજુઓનો તફાવત =15−12=3 cm
નિયમ: ત્રીજી બાજુનું માપ બંને બાજુઓના તફાવતથી મોટું અને સરવાળાથી નાનું હોવું જોઈએ.
જવાબ: ત્રીજી બાજુની લંબાઈ 3 cm અને 27 cm ની વચ્ચે હોવી જોઈએ.
ગણતરી:
અહીં $P$ કાટખૂણો હોવાથી સામેની બાજુ $QR$ એ કર્ણ (Hypotenuse) થશે.
પાયથાગોરસના સિદ્ધાંત મુજબ:
જવાબ: $QR = 26\text{ cm}$
ગણતરી:
અહીં $C$ કાટખૂણો હોવાથી $AB$ કર્ણ થશે.
પાયથાગોરસના સિદ્ધાંત મુજબ:
જવાબ: $BC = 24\text{ cm}$
ગણતરી:
અહીં દીવાલ અને જમીન કાટખૂણો બનાવે છે. નિસરણી કર્ણ બનશે ($15\text{ m}$).
પાયથાગોરસના સિદ્ધાંત મુજબ:
જવાબ: નિસરણીના પાયાનું દીવાલથી અંતર $a = 9\text{ m}$ છે.
સૌથી મોટી બાજુનો વર્ગ: $(6.5)^2 = 42.25$
બાકીની બે બાજુઓના વર્ગોનો સરવાળો: $(2.5)^2 + (6)^2 = 6.25 + 36 = 42.25$
જવાબ: હા, આ કાટકોણ ત્રિકોણની બાજુઓ છે. (સૌથી મોટી બાજુ $6.5\text{ cm}$ ની સામેનો ખૂણો કાટખૂણો હશે.)
સૌથી મોટી બાજુનો વર્ગ: $(5)^2 = 25$
બાકીની બે બાજુઓ: $(2)^2 + (2)^2 = 4 + 4 = 8 \neq 25$
જવાબ: ના, આ કાટકોણ ત્રિકોણ ની બાજુઓ નથી.
સૌથી મોટી બાજુનો વર્ગ: $(2.5)^2 = 6.25$
બાકીની બે બાજુઓ: $(1.5)^2 + (2)^2 = 2.25 + 4 = 6.25$
જવાબ: હા, આ કાટકોણ ત્રિકોણની બાજુઓ છે. (સૌથી મોટી બાજુ $2.5\text{ cm}$ ની સામેનો ખૂણો કાટખૂણો હશે.)
લંબચોરસનો દરેક ખૂણો કાટખૂણો હોય છે, તેથી બનતા કાટકોણ ત્રિકોણમાં:
વિકર્ણ2=લંબાઈ2+પહોળાઈ2
(41)2=(40)2+b2
1681=1600+b2
b2=1681−1600=81
b=81=9 cm(પહોળાઈ)
લંબચોરસની પરિમિતિ:
પરિમિતિ=2×(લંબાઈ+પહોળાઈ)
પરિમિતિ=2×(40+9)=2×49=98 cm
જવાબ: લંબચોરસની પરિમિતિ 98 cm થાય.
ગણતરી:
ત્રિકોણના ત્રણેય ખૂણાનો સરવાળો $180^\circ$ થાય:
અહીં $\angle P$ કાટખૂણો હોવાથી સામેની બાજુ $QR$ એ કર્ણ બને.
તેથી પાયથાગોરસ મુજબ: $PQ^2 + PR^2 = QR^2$
સાચો જવાબ: વિધાન (ii) $PQ^2 + RP^2 = QR^2$ સાચું છે.
ગણતરી:
લંબચોરસનો દરેક ખૂણો કાટખૂણો હોય છે, તેથી બનતા કાટકોણ ત્રિકોણમાં:
લંબચોરસની પરિમિતિ:
જવાબ: લંબચોરસની પરિમિતિ 98 cm થાય.
ગણતરી:
સમબાજુ ચતુષ્કોણના વિકર્ણો પરસ્પર કાટખૂણે દુભાગે (અડધા થાય) છે.
પ્રથમ અડધો વિકર્ણ =216=8 cm
બીજો અડધો વિકર્ણ =230=15 cm
કેન્દ્રમાં બનતા કાટકોણ ત્રિકોણમાં બાજુ (કર્ણ) શોધીએ:
સમબાજુ ચતુષ્કોણની પરિમિતિ: