chapter 1

ઉત્તર: સજીવોને નીચેના કારણોસર ખોરાક લેવાની જરૂર હોય છે:

• 
  

  શરીરના બંધારણ અને વૃદ્ધિ માટે.

  
  


• 
  

  શરીરના નુકસાન પામેલા ભાગોના સમારકામ માટે.

  
  


• 
  

  વિવિધ જૈવિક ક્રિયાઓ (જેમ કે શ્વસન, ઉત્સર્જન વગેરે) કરવા માટે જરૂરી શક્તિ (ઊર્જા) મેળવવા માટે.

  
  

ઉત્તર: પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવાની રીત:

1. 
   

   એક જ પ્રકારના કૂંડામાં ઉગાડેલા બે છોડ લો.

   
   


2. 
   

   એક છોડને અંધકારમાં (અથવા કાળા ખોખામાં) ૭૨ કલાક માટે રાખો અને બીજા છોડને સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો.

   
   


3. 
   

   બંને છોડમાંથી એક-એક પર્ણ તોડી તેના પર આયોડિનના દ્રાવણના ટીંપા મૂકો.

   
   


4. 
   

   સૂર્યપ્રકાશમાં રાખેલા છોડના પર્ણનો રંગ ઘેરો વાદળી કે કાળો થાય છે, જે સ્ટાર્ચની હાજરી દર્શાવે છે.

   
   


5. 
   

   અંધકારમાં રાખેલા છોડના પર્ણમાં રંગ પરિવર્તન થતું નથી (સ્ટાર્ચ ગેરહાજર છે).

   
   

ઉત્તર: લીલી વનસ્પતિમાં ખોરાક બનાવવાની ક્રિયાને પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) કહે છે.

• 
  

  પ્રક્રિયા: વનસ્પતિના પર્ણોમાં 'હરિતદ્રવ્ય' (Chlorophyll) આવેલું હોય છે. મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજક્ષારોનું શોષણ થાય છે. પર્ણમાં આવેલા પર્ણરંધ્રો (Stomata) દ્વારા વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ લેવાય છે.

  
  


• 
  

  સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં હરિતદ્રવ્યની મદદથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણીનું સંયોજન થઈ કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) બને છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત થાય છે.

  
  

(સ્પષ્ટતા: વનસ્પતિ સૂર્યઊર્જાનો ઉપયોગ કરી ખોરાક બનાવે છે. તૃણાહારી પ્રાણીઓ ખોરાક માટે વનસ્પતિ પર અને માંસાહારી પ્રાણીઓ તૃણાહારી પ્રાણીઓ પર આધાર રાખે છે. આમ, પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તમામ સજીવો માટે વનસ્પતિ જ ખોરાકનો મુખ્ય સ્રોત છે.)

(a) લીલી વનસ્પતિ સ્વાવલંબી (સ્વયંપોષી) કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.

(b) વનસ્પતિ દ્વારા બનાવાયેલ ખોરાક સ્ટાર્ચ (કાર્બોદિત) સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે.

(c) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં હરિતદ્રવ્ય નામના રંજકદ્રવ્ય દ્વારા સૂર્યઊર્જા શોષણ પામે છે.

(d) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ લે છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.

(i) પીળી, પાતળી દોરી જેવું શાખાયુક્ત પ્રકાંડ ધરાવતી પરોપજીવી વનસ્પતિ.

👉 અમરવેલ (Cuscuta)

(ii) આંશિક સ્વયંપોષી વનસ્પતિ.

👉 કળશપર્ણ (કીટાહારી વનસ્પતિ)

(iii) પર્ણમાં વાતવિનિમય જે છિદ્ર દ્વારા થાય છે તે.

👉 પર્ણરંધ્ર (Stomata)

(i) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત થાય છે.

👉 False (F) (ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે)

(ii) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેને મૃતોપજીવી કહે છે.

👉 False (F) (તેને સ્વયંપોષી કહેવાય)

(iii) પ્રોટીન એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પેદાશ નથી.

👉 True (T) (પ્રકાશસંશ્લેષણની મુખ્ય પેદાશ કાર્બોદિત/સ્ટાર્ચ છે)

(iv) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૂર્યઊર્જા એ રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે.

👉 True (T)

સાચો વિકલ્પ: (B)

ઉત્તર:

• 
  

  કારણ: ગ્રીનહાઉસમાં તાપમાન, ભેજ, પ્રકાશ અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનું પ્રમાણ ઈચ્છિત માત્રામાં જાળવી શકાય છે, જે છોડની ઝડપી અને તંદુરસ્ત વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ રહે છે.

  
  


• 
  

  ફાયદા:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     પાકને બહારના પ્રતિકૂળ હવામાન (અતિશય ગરમી, ઠંડી, કમોસમી વરસાદ કે વાવાઝોડા) થી રક્ષણ મળે છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     પક્ષીઓ, કીટકો અને રોગ-જીવાતથી પાક સુરક્ષિત રહે છે.

     
     
  
  
  3. 
     

     ગુણવત્તાસભર અને વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.