ધોરણ 7 | విષય: Science
જોડાણ તાર: સીધી રેખા—
‘OFF’ સ્થિતિમાં કળ: Open switch સંજ્ઞા (તાર વચ્ચે બિંદુ કે જોડાણ વગર)
વિદ્યુત બલ્બ: બલ્બની સંજ્ઞા (વર્તુળમાં M કે ફિલામેન્ટ આકાર)
વિદ્યુતકોષ (Cell): એક લાંબી (+) અને એક ટૂંકી, જાડી (-) રેખા
‘ON’ સ્થિતિમાં કળ: Closed switch સંજ્ઞા (તાર જોડાયેલો હોય)
બેટરી: એક કરતાં વધુ વિદ્યુતકોષોનું જોડાણ (લાંબી-ટૂંકી રેખાઓની શ્રેણી)
આકૃતિ 10.21 મુજબ વિદ્યુત પરિપથની રેખાકૃતિ દોરવા માટે:
વિદ્યુતકોષ, બલ્બ અને સ્વિચને સંજ્ઞાઓ (Symbols) વડે દર્શાવીને સીધી રેખાઓ (જોડાણ તાર) દ્વારા બંધ પરિપથના રૂપમાં જોડવાના રહે છે.
પ્રથમ કોષના ધન (+) ધ્રુવને બીજા કોષના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે જોડવો.
બીજાના ધન (+) ને ત્રીજાના ઋણ (-) સાથે અને ત્રીજાના ધન (+) ને ચોથાના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે વાહક તાર વડે જોડવો.
સમસ્યા: આકૃતિ 10.23 માં બંને વિદ્યુતકોષોના ધન (+) ધ્રુવો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે (અથવા ખોટું જોડાણ છે).
સુધારો: એક વિદ્યુતકોષના ધન (+) ધ્રુવને બીજા વિદ્યુતકોષના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે જોડવો જોઈએ.
વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર (Heating effect)
વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર (Magnetic effect)
(a) વિદ્યુત કોષની સંજ્ઞામાં લાંબી રેખા ધન (+) ધ્રુવ દર્શાવે છે.
(b) બે કે બેથી વધુ વિદ્યુતકોષોના જોડાણને બેટરી કહે છે.
(c) જ્યારે રૂમ હીટરમાં વિદ્યુતપ્રવાહ ચાલુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે ઉષ્મા (ગરમી) ઉત્પન્ન કરે છે.
(d) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસરને આધારે વપરાતા સુરક્ષા ઉપકરણને ફ્યુઝ (Fuse) કહે છે.
(a) બે વિદ્યુતકોષની બેટરી બનાવવા માટે એક વિદ્યુતકોષનો ઋણ ધ્રુવ, બીજા વિદ્યુતકોષના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે. ➔ F (ખોટું - ધન સાથે ઋણ જોડાય)
(b) જ્યારે ફયુઝમાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ તેની અમુક મર્યાદા કરતાં વધી જાય ત્યારે ફયુઝ તાર પીગળીને તૂટી જાય છે. ➔ T (સાચું)
(c) વિદ્યુત ચુંબક લોખંડના ટુકડાઓને આકર્ષતું નથી. ➔ F (ખોટું - આકર્ષે છે)
(d) વિદ્યુત ઘંટડીમાં વિદ્યુત ચુંબક આવેલું હોય છે. ➔ T (સાચું)
ના, હું સહમત નથી.
કારણ: ફ્યુઝ માટે ખાસ પ્રકારની ધાતુનો તાર વપરાય છે જે ચોક્કસ મર્યાદાથી વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતાં પીગળીને તૂટી જાય છે. જો સામાન્ય તાર વાપરવામાં આવે, તો તે વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેવા છતાં પીગળશે નહીં, જેથી શોર્ટ સર્કિટ કે આગ લાગવાનું જોખમ રહે છે અને વિદ્યુત ઉપકરણો બગડી શકે છે.
વિદ્યુતકોષોનું જોડાણ યોગ્ય ન હોય (એટલે કે ધન સાથે ધન અથવા ઋણ સાથે ઋણ જોડી દીધા હોય).
સ્વિચ/કળનું જોડાણ ઢીલું હોય.
વિદ્યુત બલ્બ ફ્યુઝ (ઉડી ગયો) થઈ ગયો હોય.
વિદ્યુતકોષો (બેટરી) ડિસ્ચાર્જ/વપરાઈ ગયેલા હોય.
(i) જ્યારે કળ ‘OFF’ સ્થિતિમાં હોય ત્યારે કોઈ પણ બલ્બ પ્રકાશિત થશે?
➔ ના, કોઈ પણ બલ્બ પ્રકાશિત થશે નહીં કારણ કે પરિપથ અપૂર્ણ (Open Circuit) છે.
(ii) જ્યારે કળને ‘ON’ સ્થિતિમાં લાવવામાં આવે ત્યારે બલ્બ A, B તથા C કયા ક્રમમાં પ્રકાશ આપશે?
➔ બધા જ બલ્બ (A, B અને C) એક સાથે જ પ્રકાશિત થશે, કારણ કે સ્વિચ ON થતાં જ આખા પરિપથમાં તરત જ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેવા લાગે છે.