ધોરણ 7 | విષય: Science
(a) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી કહે છે.
(b) બહિર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને વસ્તુના પરિમાણ કરતા નાનું હોય છે.
(c) સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના પરિમાણ જેટલું જ હોય છે.
(d) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે, તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે.
(e) અંતર્ગોળ લેન્સ વડે રચાતા પ્રતિબિંબને પડદા પર ક્યારેય મેળવી શકાતું નથી.
(a) બહિર્ગોળ અરીસા વડે આપણે ચત્તું અને વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. $\rightarrow$ F (ખોટું)
(b) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ રચે છે. $\rightarrow$ F (ખોટું)
(c) અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક, વિવર્ધિત અને ઊલટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. $\rightarrow$ T (સાચું)
(d) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. $\rightarrow$ F (ખોટું)
(e) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. $\rightarrow$ F (ખોટું)
| કૉલમ-I | કૉલમ-II |
|---|---|
| (a) સમતલ અરીસો | (v) પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુ જેટલા જ પરિમાણનું હોય છે. |
| (b) બહિર્ગોળ અરીસો | (ii) વસ્તુના પ્રતિબિંબને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાવી શકે છે. |
| (c) બહિર્ગોળ લેન્સ | (i) મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ તરીકે વપરાય છે. |
| (d) અંતર્ગોળ અરીસો | (iii) દાંતનું વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવવા માટે દાંતના ડૉક્ટર વાપરે છે. |
| (e) અંતર્ગોળ લેન્સ | (vi) પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુના પરિમાણ કરતા નાનું હોય છે. |
ચત્તું અને આભાસી: પ્રતિબિંબ હંમેશા સીધું (ચત્તું) અને પડદા પર ન મેળવી શકાય તેવું (આભાસી) હોય છે.
વસ્તુ જેટલા જ કદનું: પ્રતિબિંબનું પરિમાણ (કદ) મૂળ વસ્તુ જેટલું જ હોય છે.
સમાન અંતર: વસ્તુ અરીસાથી જેટલા અંતરે આગળ હોય, પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ તેટલા જ અંતરે રચાય છે.
બાજુઓ ઉલટાય છે (પાર્શ્વીય વ્યુત્ક્રમ): વસ્તુનો ડાબો ભાગ પ્રતિબિંબમાં જમણી બાજુ અને જમણો ભાગ ડાબી બાજુ દેખાય છે.
વ્યાખ્યા: જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી, તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
પરિસ્થિતિ: જ્યારે આપણે સમતલ અરીસામાં કે બહિર્ગોળ અરીસામાં આપણો ચહેરો જોઈએ છીએ ત્યારે આભાસી પ્રતિબિંબ રચાય છે. (આ ઉપરાંત, જ્યારે વસ્તુને અંતર્ગોળ અરીસા અથવા બહિર્ગોળ લેન્સની તદ્દન નજીક મૂકવામાં આવે ત્યારે પણ આભાસી પ્રતિબિંબ મળે છે).
| ગુણધર્મ / લક્ષણ | બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex Lens) | અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens) |
|---|---|---|
| બનાવટ/સ્પર્શ | વચ્ચેથી જાડો અને કિનારી પરથી પાતળો હોય છે. | વચ્ચેથી પાતળો અને કિનારી પરથી જાડો હોય છે. |
| પ્રકાશના કિરણો | તે આપાત પ્રકાશને ભેગો (અભિસરણ/Converge) કરે છે. | તે આપાત પ્રકાશને ફેલાવે (અપસરણ/Diverge) છે. |
| પ્રતિબિંબનો પ્રકાર | વાસ્તવિક તેમજ આભાસી - બંને પ્રકારના પ્રતિબિંબ રચી શકે છે. | હંમેશાં ચત્તું, આભાસી અને નાનું પ્રતિબિંબ જ રચે છે. |
બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોમાં પાછળનો ટ્રાફિક જોવા માટે સાઇડ મિરર (Rear-view mirror) તરીકે વપરાય છે.
અંતર્ગોળ અરીસો: દાંતના ડૉક્ટર દાંતનું મોટું (વિવર્ધિત) પ્રતિબિંબ જોવા માટે અથવા ટૉર્ચ/કારની હેડલાઇટના પરાવર્તક તરીકે વાપરે છે.
ગણતરી:
શરૂઆતમાં ડેવિડ અને પ્રતિબિંબ વચ્ચે 4m અંતર છે, એટલે ડેવિડ અરીસાથી 2m દૂર છે.
હવે ડેવિડ 1m અરીસા તરફ ખસે છે, તેથી તેનું અરીસાથી નવું અંતર = $2\text{ m} - 1\text{ m} = 1\text{ m}$.
તેથી પ્રતિબિંબ પણ અરીસાની પાછળ 1m અંતરે રચાશે.
માટે ડેવિડ અને પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું નવું અંતર = $1\text{ m} + 1\text{ m} = 2\text{ m}$.
સાચો જવાબ: (ii) 2 m
ગણતરી:
જ્યારે કાર (અને અરીસો) 2 m/s ની ઝડપે રિવર્સમાં જાય છે, ત્યારે કાર અને ટ્રક વચ્ચેનું અંતર 2 m/s ઘટે છે. સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ પણ સામી બાજુથી 2 m/s ની ઝડપે નજીક આવતું જણાય. આથી અરીસામાં જોતાં ટ્રકનું પ્રતિબિંબ ડ્રાઇવર તરફ બમણી ઝડપે ($2 + 2 = 4\text{ m/s}$) આવતું જણાશે.
સાચો જવાબ: (iii) 4 m/s