ધોરણ 7 | విષય: Science
ઉત્તર:
પ્રાણીઓ જંગલના વિકાસ અને પુનઃજીવનમાં નીચે મુજબ સહાય કરે છે:
બીજનો ફેલાવો: પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને કીટકો વનસ્પતિના બીજનો ફેલાવો (Seed Dispersal) એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ કરે છે, જેથી નવા છોડ ઉગે છે.
કુદરતી ખાતર: પ્રાણીઓનો મળ અને તેમના મૃતદેહ જમીનમાં ભળી જાય છે. વિઘટકો તેમને સેન્દ્રિય પદાર્થો (Humus) માં ફેરવે છે, જે જમીનને પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.
પરાગનયન: પતંગિયા, મધમાખી અને પક્ષીઓ ફૂલો પર બેસીને પરાગનયનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે, જેથી વનસ્પતિમાં પ્રજનન શક્ય બને છે.
ઉત્તર:
જંગલમાં ઊંચા વૃક્ષોની ગીચ છત્રછાયા (Canopy) વરસાદી પાણીના સીધા પ્રવાહને ધીમો પાડે છે.
વરસાદનું પાણી સીધું જમીન પર અથડાવાને બદલે વૃક્ષોની ડાળીઓ, પાંદડાં અને ક્ષુપ પરથી ધીમે ધીમે ટપકે છે.
વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે અને પાણીને કુદરતી રીતે જમીનમાં ઉતરવામાં (ભૂગર્ભ જળ વધારવામાં) મદદ કરે છે.
જંગલની ભૂમિ પર રહેલું મૃત પાંદડાંનું સ્તર સ્પોન્જની જેમ પાણી શોષી લે છે, જેનાથી પૂર આવવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.
ઉત્તર:
વ્યાખ્યા: જમીનમાં રહેતા સૂક્ષ્મજીવો જે મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃતદેહોનું વિઘટન કરી તેમને સેન્દ્રિય પદાર્થો (Humus) માં ફેરવે છે, તેમને વિઘટકો (Decomposers) કહે છે.
ઉદાહરણ: (1) ફૂગ (Mushrooms), (2) બેક્ટેરિયા / કીડીઓ / ઢાલિયા જીવડાં.
ફાળો: તે મૃત જૈવિક કચરાને પોષક તત્ત્વોમાં રૂપાંતરિત કરી જમીનમાં ભેળવે છે. આ પોષક તત્ત્વો વૃક્ષોના મૂળ દ્વારા ફરી શોષાય છે, જેથી જંગલમાં કંઈ પણ નકામું જતું નથી.
ઉત્તર:
જંગલના વૃક્ષો પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) ની ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (CO2) લે છે અને ઑક્સિજન (O2) મુક્ત કરે છે.
પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બહાર કાઢે છે.
આ રીતે વૃક્ષો વાતાવરણમાં O2 અને CO2 નું સમતોલન જાળવી રાખે છે, તેથી જંગલોને "લીલા ફેફસાં" કહેવામાં આવે છે.
ઉત્તર:
જંગલમાં વનસ્પતિમાંથી ખરેલાં પાંદડાં, શાખાઓ, ફળો અને મૃત પ્રાણીઓનો કચરો વિઘટકો દ્વારા સેન્દ્રિય પદાર્થો માં ફેરવાઈ જાય છે.
પ્રાણીઓનો મળ પણ રોપાઓની વૃદ્ધિ માટે પોષણ પૂરું પાડે છે.
મૃત પ્રાણીઓ ગીધ, કાગડા, શિયાળ અને કીટકોનો ખોરાક બને છે.
આમ, જંગલમાં મળતો દરેક પદાર્થ ચક્રમાં ફરી વપરાઈ જાય છે, જેથી કશું જ નકામું જતું નથી.
ઉત્તર:
ઈમારતી લાકડું અને બળતણ (Sandalwood, Teak wood)
ગુંદર (Gum)
મધ (Honey)
ઔષધીય વનસ્પતિઓ (Medicinal Plants)
કાથો અને સીલ/લાખ (Sealing wax)
(a) જીવજંતુઓ, પતંગિયા, મધમાખી અને પક્ષીઓ સપુષ્પી વનસ્પતિને પરાગનયન માં મદદરૂપ થાય છે.
(b) જંગલ હવા અને પાણી ના શુદ્ધીકરણકર્તા છે.
(c) છોડવાઓ જંગલનું સૌથી નીચલું સ્તર બનાવે છે.
(d) સડેલા પાંદડાં અને પ્રાણીઓના મળ જંગલને સેન્દ્રિય પદાર્થો (પોષક તત્ત્વો) થી ભરપૂર બનાવે છે.
ઉત્તર:
હવામાન પર અસર: જંગલો ઘટવાથી હવામાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વધશે, જેનાથી ગ્લોબલ વૉર્મિંગ (પૃથ્વીનું તાપમાન) વધશે.
વરસાદ અને પૂર: જંગલો નષ્ટ થવાથી વરસાદનું પ્રમાણ ઘટશે અને જમીનનું ધોવાણ વધી પૂરનો ખતરો વધશે.
જૈવવિવિધતા: જંગલોના નાશથી વન્યજીવોના રહેઠાણ છીનવાઈ જશે.
આબોહવાકીય ચક્ર: જંગલો આખા વિશ્વનું જળચક્ર અને પર્યાવરણીય સમતોલન જાળવે છે, તેથી દૂરના જંગલો પણ આપણા જીવનને સીધી કે આડકતરી અસર કરે છે.
ઉત્તર:
વનસ્પતિની વિવિધતા તૃણાહારી પ્રાણીઓને ખોરાક અને આશ્રય આપે છે.
તૃણાહારી પ્રાણીઓની સંખ્યા વધવાથી માંસાહારી પ્રાણીઓને ખોરાક મળી રહે છે.
આનાથી જંગલની આહાર શૃંખલા (Food Chains) સંતુલિત રહે છે.
વિવિધતા ધરાવતું જંગલ એક ’ગતિશીલ જૈવિક એકમ’ તરીકે સ્વયં પુનઃજીવિત થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
વાદળો / વરસાદ: આકાશ તરફથી નીચે આવતા તીર.
કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ($CO_2$): વાતાવરણમાંથી વનસ્પતિ તરફ.
ઑક્સિજન ($O_2$): વનસ્પતિમાંથી વાતાવરણ તરફ.
પ્રકાશસંશ્લેષણ: વૃક્ષો પર સૂર્યપ્રકાશ દ્વારા થતી પ્રક્રિયા.
વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ: મધ્ય ભાગમાં રહેલા સજીવો.
જમીન, મૂળ અને જળસપાટી: ભૂમિના નીચલા સ્તરમાં.
(i) ગુંદર
(ii) પ્લાયવુડ
(iii) લાખ (Sealing wax)
(iv) કેરોસીન $\leftarrow$ સાચો જવાબ (તે ખનિજ તેલ/પેટ્રોલિયમ પેદાશ છે)
(i) જંગલો જમીનના ધોવાણને અટકાવે છે.
(ii) જંગલમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ એકબીજા પર આધારિત નથી. $\leftarrow$ સાચો જવાબ (કારણ કે તેઓ એકબીજા પર સંપૂર્ણ નિર્ભર છે)
(iii) જંગલો આબોહવા અને જળચક્ર પર અસર કરે છે.
(iv) જમીન જંગલોની વૃદ્ધિ અને પુર્નજીવન માટે મદદ કરે છે.
(i) રેતી
(ii) ફૂગ (મશરૂમ)
(iii) સેન્દ્રિય પદાર્થ (Humus) $\leftarrow$ સાચો જવાબ
(iv) લાકડું