ધોરણ 7 | విષય: Science
(a) પાણીના શુદ્ધીકરણની પ્રક્રિયા એ પ્રદૂષકો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
(b) ઘર દ્વારા મુક્ત થતું ગંદુ પાણી એ સુએઝ કહેવાય છે.
(c) સુકાયેલ કાદવ (Sludge) એ ખાતર તરીકે ઉપયોગી છે.
(d) ગટરોની પાઇપલાઇન વપરાયેલ ચાની પત્તીઓ / ઘન ખાદ્ય પદાર્થો અને તેલ/ચરબી (અથવા રૂ/સૅનિટરી ટૉવેલ) દ્વારા બંધ થઈ શકે છે.
ઉત્તર:
સુએઝ વ્યાખ્યા: ઘરો, ઉદ્યોગો, હોસ્પિટલો અને અન્ય સ્થળોએથી મુક્ત થતું પ્રવાહી કચરાયુક્ત ગંદુ પાણી છે. તેમાં ઓગળેલી અને નિલંબિત અશુદ્ધિઓ, રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (જેવા કે બેક્ટેરિયા, પ્રજીવો) અને ઝેરી રસાયણો હોય છે.
નદી કે દરિયામાં છોડવું કેમ હાનિકારક છે?
જળ પ્રદૂષણ: સારવાર ન પામેલ સુએઝ પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરે છે.
રોગચાળો: તેમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને સૂક્ષ્મજીવોથી કૉલેરા, ટાઇફૉઇડ, મરડો અને કમળો જેવા ઘાતક રોગો ફેલાય છે.
જળચર જીવોને નુકસાન: તે પાણીમાં ઓગળેલા ઑક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, જેથી માછલીઓ અને અન્ય જળચર જીવો મૃત્યુ પામે છે.
ઉત્તર:
તેલ અને ચરબી ગટરની પાઇપોમાં જામી જાય છે અને પાઇપને બંધ (બ્લોક) કરી દે છે.
જો ખુલ્લી ગટરમાં આવા પદાર્થો નાખવામાં આવે તો તે જમીનના છિદ્રોને બંધ કરી દે છે, જેથી પાણીની ગાળણ ક્ષમતા ઘટી જાય છે.
તેથી તેલ અને ચરબીને ગટરમાં નાખવાને બદલે હંમેશા કચરાપેટીમાં જ ફેંકવા જોઈએ.
ઉત્તર:
બાર સ્ક્રીન (Bar Screen): દૂષિત પાણીને મોટી જાળીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, જેથી પ્લાસ્ટિકના પેકેટ, લાકડીઓ, ચીંથરા વગેરે મોટા કચરા દૂર થાય છે.
અવસાદન ટાંકો (Grit and Sand Removal Tank): પાણીના પ્રવાહની ઝડપ ધીમી કરવામાં આવે છે, જેથી રેતી, કાંકરી અને પથ્થર તળિયે બેસી જાય છે.
જળ શુદ્ધિકરણ ટાંકો (Clarifier Tank): પાણીને મોટા ટાંકામાં રાખવામાં આવે છે. મળ જેવા ઘન પદાર્થો તળિયે બેસે છે જેને સ્ક્રેપર વડે દૂર કરાય છે (જેને કાદવ/Sludge કહે છે). તરતા તેલ અને ચરબીને સ્કીમર વડે દૂર કરાય છે.
એરેટર ટાંકો (Aerator Tank): પાણીમાં હવા પસાર કરવામાં આવે છે જેથી જારક બેક્ટેરિયા વધે. આ બેક્ટેરિયા પાણીમાં રહેલા જૈવિક કચરાનું વિઘટન કરે છે.
જંતુરહિત બનાવવું: છેલ્લે પાણીમાં ક્લોરિન કે ઓઝોન જેવા રસાયણો ઉમેરી તેને વિતરણ માટે સુરક્ષિત બનાવવામાં આવે છે.
ઉત્તર:
વ્યાખ્યા: વેસ્ટ વૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં પાણી શુદ્ધીકરણ દરમિયાન ટાંકાના તળિયે એકઠો થતો ઘન કચરો (જેમ કે માનવ મળ) કાદવ (Sludge) કહેવાય છે.
સારવાર:
કાદવને સ્ક્રેપર વડે અલગ કરી બીજા ટાંકામાં લઈ જવામાં આવે છે.
ત્યાં અજારક બેક્ટેરિયા (Anaerobic bacteria) દ્વારા તેનું વિઘટન કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન બાયોગેસ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનો ઉપયોગ ઈંધણ કે વીજળી ઉત્પાદનમાં થાય છે.
સુકાયેલા કાદવનો ઉપયોગ જમીન માટે ફળદ્રુપ ખાતર તરીકે થાય છે.
ઉત્તર:
અસંચાલિત કે સારવાર ન પામેલ માનવ મળ દુર્ગંધ ફેલાવે છે અને વાતાવરણ બગાડે છે.
તેના પર માખીઓ, મચ્છરો અને અન્ય જીવજંતુઓ બ્રીડિંગ (પ્રજનન) કરે છે.
વરસાદના પાણી સાથે આ મળ ધોવાઈને ભૂગર્ભ જળ અને નદી-તળાવના પાણીમાં ભળે છે.
દૂષિત પાણી પીવાથી કૉલેરા, ટાઇફૉઇડ, ઝાડા, પોલિયો અને કમળો જેવા જળજન્ય રોગો ઝડપથી ફેલાય છે.
ઉત્તર:
ક્લોરિન (Chlorine)
ઓઝોન (Ozone)
ઉત્તર:
બાર સ્ક્રીન એ એક યાંત્રિક ફિલ્ટર (જાળી) છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય દૂષિત પાણીમાં તરતા મોટા કચરા જેવા કે પ્લાસ્ટિકના પેકેટ, કાપડના ટુકડા (ચીંથરા), લાકડીઓ, ડબ્બાઓ અને નેપકિન/રૂ ને પાણીમાંથી રોકીને અલગ કરવાનું છે, જેથી આગળના પંપ અને સાધનો ખરાબ ન થાય.
ઉત્તર:
સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય એકબીજા સાથે સીધા જોડાયેલા છે.
જ્યાં અસ્વચ્છતા હોય અને ગંદુ પાણી ખુલ્લામાં વહેતું હોય, ત્યાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો, માખીઓ અને મચ્છરોનો ઉપદ્રવ વધે છે.
નબળી સફાઈ અને અશુદ્ધ પીવાનું પાણી વિશ્વભરમાં ફેલાતા મોટા ભાગના ચેપી રોગોનું મૂળ કારણ છે.
આનાથી વિપરીત, વ્યક્તિગત અને સાર્વજનિક સ્વચ્છતા જાળવવાથી રોગોના ફેલાવાને અટકાવી શકાય છે.
ઉત્તર:
ગંદુ પાણી કે કચરો શેરીઓમાં કે ખુલ્લામાં ફેંકવાને બદલે યોગ્ય નિકાલ કરીશ.
ખાદ્યતેલ, ચાની પત્તી કે ઘન કચરો સિંક/ગટરમાં નાખવાને બદલે કચરાપેટીમાં જ નાખીશ.
જો આજુબાજુ ખુલ્લી ગટર કે ગંદકી દેખાય તો મ્યુનિસિપાલિટી કે ગ્રામપંચાયતને જાણ કરી તેને ઢાંકવા વિનંતી કરીશ.
જાહેર સ્થળો પર કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકતા કચરાપેટીનો જ ઉપયોગ કરીશ.
લોકોને સ્વચ્છતાનું મહત્ત્વ સમજાવીશ.
આડી ચાવી (Across):
પ્રવાહી કચરો $\rightarrow$ SEWAGE
સુએઝ ટ્રીટમેન્ટમાં ઘન કચરો $\rightarrow$ SLUDGE
સ્વચ્છતાને લગતો શબ્દ $\rightarrow$ SANITATION
માનવ શરીરમાંથી બહાર ફેંકાતો કચરો $\rightarrow$ EXCRETA
ઊભી ચાવી (Down):
વપરાયેલ પાણી $\rightarrow$ WASTE WATER
સુએઝ લઈ જતી પાઇપ $\rightarrow$ SEWER
સૂક્ષ્મજીવો જે કૉલેરા માટે જવાબદાર છે $\rightarrow$ BACTERIA
પાણીને બિનચેપી બનાવતું રસાયણ $\rightarrow$ OZONE
(a) તે સજીવોના શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયા માટે જરૂરી છે.
(b) તે પાણીને બિનચેપી બનાવવા જરૂરી છે.
(c) તે પારજાંબલી કિરણોનું શોષણ કરે છે.
(d) તેનું હવામાં પ્રમાણ 3% જેટલું છે.
સાચો જવાબ: (ii) (b) અને (c)