ધોરણ 7 | విષય: Science
(a) અંતઃગ્રહણ, પાચન, શોષણ, સ્વાંગીકરણ અને મળત્યાગ મનુષ્યમાં પોષણ માટેના મુખ્ય તબક્કા છે.
(b) યકૃત માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે.
(c) જઠર હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને પાચક રસોનો સ્રાવ કરે છે જે ખોરાક પર કાર્ય કરે છે.
(d) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા ઘણા પ્રવર્ધો આવેલા છે જેને રસાંકુરો કહે છે.
(e) અમીબા તેના ખોરાકનું પાચન અન્નધાની માં કરે છે.
(a) સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાં શરૂ થાય છે.
👉 False (F) (સ્ટાર્ચનું પાચન મુખગુહામાં શરૂ થાય છે)
(b) જીભ લાળરસને ખોરાકમાં ભેળવવામાં મદદ કરે છે.
👉 True (T)
(c) પિત્તાશય થોડા સમય માટે પિત્તરસનો સંગ્રહ કરે છે.
👉 True (T)
(d) વાગોળનાર પ્રાણીઓ ગળી ગયેલું ઘાસ મોંમાં પાછું લાવે છે અને થોડા સમય માટે ચાવે છે.
👉 True (T)
| કૉલમ-I (ખોરાકના ઘટકો) | કૉલમ-II (પાચનની પેદાશો) |
|---|---|
| કાર્બોદિત | શર્કરા (ગ્લુકોઝ) |
| પ્રોટીન | એમિનો ઍસિડ |
| ચરબી | ફેટિ ઍસિડ અને ગ્લિસરોલ |
વ્યાખ્યા: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા હજારો આંગળીઓ જેવા નાના પ્રવર્ધોને રસાંકુરો (Villi) કહે છે.
સ્થાન: તે નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા હોય છે.
કાર્ય: રસાંકુરો પાચિત ખોરાકની શોષણ સપાટીમાં વધારો કરે છે અને ખોરાકમાંથી પોષકતત્ત્વોનું શોષણ કરી રુધિરવાહિનીઓ સુધી પહોંચાડે છે.
ઉત્પાદન: પિત્તરસ યકૃત (Liver) માં ઉત્પન્ન થાય છે અને તે પિત્તાશય (Gall Bladder) માં સંગ્રહાય છે.
કાર્ય: તે ખોરાકમાં રહેલી ચરબી (Fats) ના પાચનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
ઘટક: સેલ્યુલોઝ (ઘાસમાં રહેલું કાર્બોદિત).
શા માટે? વાગોળનાર પ્રાણીઓ (જેમ કે ગાય, ભેંસ) ના આમાશય (Rumen) અને અંધાંત્રમાં ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયા હોય છે, જે સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકે છે. મનુષ્યના પાચનતંત્રમાં આ બેક્ટેરિયા હોતા નથી, તેથી મનુષ્ય સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકતો નથી.
(i) ખોરાકનું શોષણ 👉 નાનું આંતરડું
(ii) ખોરાક ચાવવાની ક્રિયા 👉 મુખગુહા (મોં)
(iii) બૅક્ટેરિયાને મારવાની ક્રિયા 👉 જઠર
(iv) ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન 👉 નાનું આંતરડું
(v) મળનિર્માણ 👉 મોટું આંતરડું
બંને સજીવોમાં જટિલ ખોરાકનું સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતરણ થાય છે અને ખોરાકમાંથી ઊર્જા મુક્ત કરવાની મૂળભૂત પ્રક્રિયા સમાન છે.
જુદાપણું (Difference):
અમીબા મુખ કે પાચનતંત્ર ધરાવતું નથી; તે કૂટપાદ (ખોટા પગ) વડે ખોરાક ગળી અન્નધાનીમાં પાચન કરે છે. જ્યારે મનુષ્ય સુવિકસિત પાચનતંત્ર અને મુખગુહા ધરાવે છે.
| કૉલમ-I | કૉલમ-II (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (a) લાળગ્રંથિ | (iii) લાળરસનો સ્રાવ |
| (b) જઠર | (iv) ઍસિડનો સ્રાવ |
| (c) યકૃત | (i) પિત્તરસનો સ્રાવ |
| (d) મળાશય | (ii) અપાચિત ખોરાકનો સંગ્રહ |
| (e) નાનું આંતરડું | (v) પાચન પૂર્ણ થાય છે |
| (f) મોટું આંતરડું | (vi) પાણીનું શોષણ |
જઠર (સૌથી ઉપર ડાબી બાજુએ આવેલો પહોળો ભાગ)
સ્વાદુપિંડ (જઠરની નીચે આવેલી આછા બદામી રંગની ગ્રંથિ)
નાનું આંતરડું (મધ્યમાં આવેલું ગૂંચળામય ભાગ)
મોટું આંતરડું (નાના આંતરડાની ફરતે આવેલો પહોળો ભાગ)
મળાશય (મોટા આંતરડાનો નીચેનો છેડાનો ભાગ)
મળદ્વાર (પાચનમાર્ગનો અંતિમ છેડો)
ઉત્તર:
ના, આપણે માત્ર કાચા, પાંદડાંવાળા શાકભાજી અથવા ઘાસ પર લાંબો સમય અસ્તિત્વ ટકાવી શકતા નથી.
કારણ:
ઘાસ અને કાચી વનસ્પતિમાં સેલ્યુલોઝનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જેનું પાચન મનુષ્યનું પાચનતંત્ર કરી શકતું નથી.
આપણા શરીરને યોગ્ય વૃદ્ધિ, વિકાસ અને તંદુરસ્તી માટે જરૂરી એવા બધા જ પોષકતત્ત્વો (જેવા કે પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન વગેરે) માત્ર પાંદડાંવાળા શાકભાજી કે ઘાસમાંથી પૂરતા પ્રમાણમાં મળતા નથી.