ધોરણ 7 | విષય: Science
સામ્યતા (Similarities):
બંને થરમૉમીટરમાં સમાન જાડાઈવાળી પાતળી, સાંકડી અને લાંબી કાચની નળી હોય છે.
બંનેના એક છેડા પર મરક્યુરી (પારો) ભરેલો બલ્બ હોય છે.
બંને થરમૉમીટર તાપમાન માપવા માટે સેલ્સિયસ (°C) માપક્રમનો ઉપયોગ કરે છે.
તફાવત (Differences):
માપન રેન્જ: ક્લિનીકલ થરમૉમીટર 35 °C થી 42 °C સુધીનું તાપમાન માપી શકે છે, જ્યારે લેબોરેટરી થરમૉમીટરની રેન્જ –10 °C થી 110 °C હોય છે.
ખાંચ (Knik): ક્લિનીકલ થરમૉમીટરમાં પારાના બલ્બની નજીક ખાંચ હોય છે (જે પારાનું સ્તર આપોઆપ નીચે ઉતરતું અટકાવે છે), જ્યારે લેબોરેટરી થરમૉમીટરમાં ખાંચ હોતી નથી.
ઉપયોગ: ક્લિનીકલ થરમૉમીટર માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા વપરાય છે, જ્યારે લેબોરેટરી થરમૉમીટર પ્રયોગશાળામાં વિવિધ પદાર્થોનું તાપમાન માપવા વપરાય છે.
ઉષ્માના સુવાહક: તાંબું (કોપર), ઍલ્યુમિનિયમ, લોખંડ.
ઉષ્માના અવાહક (મંદવાહક): પ્લાસ્ટિક, લાકડું, કાચ.
(a) પદાર્થના ગરમપણાની માત્રા તેના તાપમાન વડે નક્કી કરવામાં આવે છે.
(b) ઉકળતા પાણીનું તાપમાન ક્લિનીકલ પ્રકારના થરમૉમીટર દ્વારા માપી શકાતું નથી.
(c) તાપમાનનું માપન ડિગ્રી સેલ્સિયસ (°C) માં થાય છે.
(d) ઉષ્માના પ્રસરણની ઉષ્મીય વિકિરણ ની પ્રક્રિયામાં માધ્યમ જરૂરી નથી.
(e) ગરમ દૂધના ગ્લાસમાં સ્ટીલની ઠંડી ચમચી મૂકવામાં આવે, તો તેમાં ઉષ્માવહન પ્રક્રિયા દ્વારા ઉષ્મા ચમચીના બીજા છેડા પર પહોંચે છે.
(f) ઘેરા (કાળા) રંગના કપડાં, હળવા રંગના કપડાં કરતાં વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે.
| કૉલમ-I | કૉલમ-II (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (i) ભૂ લહેર વહે છે | (d) રાત્રિ દરમિયાન |
| (ii) દરિયાઈ લહેર વહે છે | (c) દિવસ દરમિયાન |
| (iii) ઘેરા રંગના વસ્ત્રો પસંદગી પામે છે | (b) શિયાળામાં |
| (iv) હળવા રંગના વસ્ત્રો પસંદગી પામે છે | (a) ઉનાળામાં |
ઉષ્માવહન (Conduction): તપેલી/વાસણના તળિયાથી તેના હાથા સુધી અથવા ધાતુના પાત્રના ભાગોમાં.
ઉષ્માનયન (Convection): તપેલીમાં રહેલા પાણીમાં થતું ઉષ્માનું પ્રસરણ (ગરમ પાણી ઉપર જવું અને ઠંડું પાણી નીચે આવવું).
ઉષ્મીય વિકિરણ (Radiation): બર્નર/જ્યોતમાંથી આજુબાજુના વાતાવરણમાં અને વાસણની સપાટી તરફ ફેલાતી ઉષ્મા.
ઉત્તર:
સફેદ કે આછા રંગની સપાટી તેના પર પડતી ઉષ્માના મોટા ભાગનું પરાવર્તન કરે છે અને ખૂબ જ ઓછી ઉષ્માનું શોષણ કરે છે. આથી, મકાનની બહારની દીવાલો સફેદ રંગવાની લીધે અંદરનું તાપમાન વધતું નથી અને ઘર અંદરથી ઠંડું રહે છે.
(a) 80 °C
(b) 50 °C થી વધુ પરંતુ 80 °C થી ઓછું
(c) 20 °C
(d) 30 °C તથા 50 °C ની વચ્ચેનું
👉 ઉત્તર: (d) 30 °C તથા 50 °C ની વચ્ચેનું
(a) ઉષ્મા ગોળાથી પાણી તરફ વહે.
(b) ઉષ્મા ગોળાથી પાણી તરફ કે પાણીથી ગોળા તરફ વહેશે નહીં.
(c) ઉષ્મા પાણીથી ગોળા તરફ વહે.
(d) ગોળા તથા પાણી બંનેનું તાપમાન વધશે.
👉 ઉત્તર: (b) ઉષ્મા ગોળાથી પાણી તરફ કે પાણીથી ગોળા તરફ વહેશે નહીં. (કારણ કે બંને પદાર્થોનું તાપમાન સમાન છે)
(a) ઉષ્માવહનની પ્રક્રિયાને લીધે ઠંડો પડશે.
(b) ઉષ્માનયનની પ્રક્રિયા વડે ઠંડો પડશે.
(c) ઉષ્મા વિકિરણની પ્રક્રિયા વડે ઠંડો પડશે.
(d) ઠંડો પડતો નથી.
👉 ઉત્તર: (d) ઠંડો પડતો નથી. (કારણ કે લાકડું ઉષ્માનું અવાહક છે)
(a) તાંબાનું તળિયું કડાઈને વધુ મજબૂતાઈ આપે છે.
(b) આવી કડાઈ રંગીન જણાય છે માટે.
(c) સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કરતાં તાંબું ઉષ્માનું વધુ સુવાહક છે.
(d) સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કરતાં તાંબાને સાફ કરવું સરળ છે.
👉 ઉત્તર: (c) સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કરતાં તાંબું ઉષ્માનું વધુ સુવાહક છે.