ધોરણ 7 | విષય: Science
| લક્ષણ / ગુણધર્મ | ઍસિડ (Acids) | બેઇઝ (Bases) |
|---|---|---|
| સ્વાદ | સ્વાદે ખાટા હોય છે. | સ્વાદે મોટે ભાગે તૂરા/કડવા હોય છે. |
| સ્પર્શ | સ્પર્શે ચીકણા હોતા નથી. | સ્પર્શે સાબુ જેવા ચીકણા હોય છે. |
| લિટમસપત્ર પર અસર | ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે. | લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે. |
| ફિનોલ્ફથેલીન પર અસર | ફિનોલ્ફથેલીન સાથે રંગવિહીન રહે છે. | ફિનોલ્ફથેલીન સાથે ગુલાબી રંગ આપે છે. |
| ઉદાહરણ | હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, લીંબુનો રસ. | સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ, બે |
સ્રોત: લિટમસનું દ્રાવણ લાઇકેન (Lichen) નામની વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
ઉપયોગ: આ દ્રાવણનો ઉપયોગ આપેલું દ્રાવણ ઍસિડિક છે કે બેઝિક તે ચકાસવા માટે પ્રાકૃતિક સૂચક (Indicator) તરીકે થાય છે.
ઉત્તર: નિસ્યંદિત પાણી (Distilled Water) તટસ્થ (Neutral) હોય છે.
ચકાસણી: જ્યારે નિસ્યંદિત પાણીમાં લાલ લિટમસપત્ર અને ભૂરા લિટમસપત્રને બોળવામાં આવે છે, ત્યારે બંનેમાંથી એકપણ લિટમસપત્રનો રંગ બદલાતો નથી. આ દર્શાવે છે કે તે તટસ્થ છે.
ઉત્તર: ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહે છે. આ પ્રક્રિયામાં ક્ષાર, પાણી અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉદાહરણ: હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) ની સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) ના દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરતાં સોડિયમ ક્લોરાઇડ (ક્ષાર) અને પાણી બને છે.
(i) નાઇટ્રિક ઍસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. ➔ F (કારણ કે ઍસિડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે)
(ii) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે. ➔ F (કારણ કે બેઇઝ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે)
(iii) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભેગા મળતાં તેમનું તટસ્થીકરણ થાય છે તથા પાણી અને ક્ષાર બનાવે છે. ➔ T
(iv) સૂચક એવો પદાર્થ છે કે જે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદા-જુદા રંગ દર્શાવે છે. ➔ T
(v) બેઇઝની હાજરીથી દાંતનો ક્ષય થાય છે. ➔ F (કારણ કે ઍસિડની હાજરીથી દાંતનો ક્ષય થાય છે)
ઉત્તર: દોરજી લિટમસપત્ર કસોટી દ્વારા આ નિર્ણય કરશે:
દરેક બોટલમાંથી થોડું પીણું લઈ લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્ર પર ટીંપા મૂકશે.
જે પીણું ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે તે ઍસિડિક પીણું ગણાશે.
જે પીણું લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે તે બેઝિક પીણું ગણાશે.
જે પીણું લાલ કે ભૂરા બંને લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર ના કરે તે તટસ્થ પીણું ગણાશે.
(a) જ્યારે આપણને ઍસિડિટી થાય છે ત્યારે એન્ટાસિડની ગોળી લઈએ છીએ.
કારણ: ઍસિડિટી વખતે જઠરમાં વધુ પડતો હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભેગો થાય છે. એન્ટાસિડની ગોળીમાં મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયા જેવો હળવો બેઇઝ હોય છે, જે જઠરમાં રહેલા વધારાના ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરીને રાહત આપે છે.
(b) જ્યારે આપણને કીડી કરડે છે ત્યારે આપણે ચામડી પર કેલેમાઇનનું દ્રાવણ લગાવીએ છીએ.
કારણ: કીડી કરડે ત્યારે ચામડીમાં 'ફોર્મિક ઍસિડ' દાખલ કરે છે. કેલેમાઇનના દ્રાવણમાં 'ઝિંક કાર્બોનેટ' (બેઇઝ) હોય છે, જે ઍસિડની અસરનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
(c) કારખાનાઓમાંથી નીકળતા કચરાને પાણીમાં વહેવડાવતા પહેલા તટસ્થ કરવામાં આવે છે.
કારણ: કારખાનાના કચરામાં મોટા ભાગે ઍસિડ હોય છે. જો તેને તટસ્થ કર્યા વગર નદી કે તળાવમાં છોડવામાં આવે તો માછલીઓ અને જળચર જીવો મૃત્યુ પામે છે. તેથી તેમાં બેઝિક પદાર્થ ઉમેરીને તટસ્થ કરવામાં આવે છે.
ઉત્તર:
સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડની ઓળખ: ત્રણેય દ્રાવણના ટીંપા હળદરપત્ર પર મૂકો. જે દ્રાવણથી હળદરનો પીળો રંગ લાલ થઈ જાય તે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (બેઇઝ) છે.
બાકીના બે દ્રાવણોની ઓળખ:
હવે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડના દ્રાવણના બે અલગ-અલગ ભાગ લઈ તેમાં બાકીના બંને દ્રાવણો (હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને ખાંડનું દ્રાવણ) ઉમેરીને મિશ્રણ બનાવો.
આ મિશ્રણ પર હળદરપત્ર મૂકો.
જે મિશ્રણ હળદરપત્રને લાલ ન કરે (પીળો જ રાખે), તે મિશ્રણમાં હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ છે (કારણ કે તેણે બેઇઝને તટસ્થ કરી દીધો).
જે મિશ્રણ હળદરપત્રને હજુ પણ લાલ જ રાખે, તેમાં ઉમેરેલું દ્રાવણ ખાંડનું દ્રાવણ (તટસ્થ) છે.
ઉત્તર: દ્રાવણની પ્રકૃતિ બેઝિક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે.
કારણ:
બેઝિક દ્રાવણ ભૂરા લિટમસપત્રનો રંગ બદલતું નથી (તે ભૂરું જ રહે છે).
તટસ્થ દ્રાવણ પણ ભૂરા લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતું નથી.
(a) ઍસિડ તથા બેઇઝ બધા જ સૂચકના રંગ બદલી નાખે છે.
(b) જો કોઈ સૂચક, ઍસિડ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવે તો તે બેઇઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી.
(c) જો કોઈ સૂચક, બેઇઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવે તો તે ઍસિડ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી.
(d) ઍસિડ તથા બેઇઝનું રંગપરિવર્તન સૂચકના પ્રકાર પર આધારિત છે.
સાચો વિકલ્પ: (iv) માત્ર (d)