ધોરણ 7 | విષય: Science
(a) પ્રકાશસંશ્લેષણ → રાસાયણિક ફેરફાર
(b) પાણીમાં ખાંડનું ઓગળવું → ભૌતિક ફેરફાર
(c) કોલસાનું બળવું → રાસાયણિક ફેરફાર
(d) મીણનું પીગળવું → ભૌતિક ફેરફાર
(e) ઍલ્યુમિનિયમના ટુકડાને ટીપીને તેમાંથી ઍલ્યુમિનિયમ વરખ બનાવવો → ભૌતિક ફેરફાર
(f) ખોરાકનું પાચન → રાસાયણિક ફેરફાર
(a) લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
જવાબ: ખોટું (F)
સાચું વિધાન: લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ ભૌતિક ફેરફાર છે.
(b) પાંદડાંમાંથી ખાતર બનવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
જવાબ: સાચું (T)
(c) જસતનો ઢોળ ચડાવેલ લોખંડની પાઇપ પર જલદી કાટ લાગતો નથી.
જવાબ: સાચું (T)
(d) લોખંડ અને તેના કાટ બંને એક જ પદાર્થ છે.
જવાબ: ખોટું (F)
સાચું વિધાન: લોખંડ અને કાટ બંને જુદા જુદા પદાર્થો છે. (કાટ એ આયર્ન ઑક્સાઇડ છે).
(e) વરાળનું ઠારણ એ રાસાયણિક ફેરફાર નથી.
જવાબ: સાચું (T) (તે ભૌતિક ફેરફાર છે).
(a) જ્યારે ચૂનાના નીતર્યાં પાણીમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ (CaCO3) ને કારણે દૂધિયું બની જાય છે.
(b) બેકિંગ સોડાનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ છે.
(c) લોખંડને કાટ લાગતા બચાવવાની બે રીતો રંગ કરવો (અથવા ગ્રીસ લગાવવું) અને ગેલ્વેનાઇઝેશન (ઝિંકનું સ્તર ચડાવવું) છે.
(d) પદાર્થના માત્ર ભૌતિક (જેમ કે આકાર, કદ, રંગ, અવસ્થા) ગુણધર્મોમાં થતા ફેરફારને જ ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
(e) એવો ફેરફાર જેમાં નવો પદાર્થ બને છે, તેને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે.
જવાબ:
આ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
કારણ: લીંબુના રસ (સિટ્રિક ઍસિડ) અને બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ) વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ($CO_2$) વાયુ અને અન્ય નવો પદાર્થ (ક્ષાર) બને છે. નવો પદાર્થ બનતો હોવાથી આ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
જવાબ:
મીણબત્તીનું સળગવું:
ભૌતિક ફેરફાર: મીણનું પીગળવું (અવસ્થા બદલાય છે).
રાસાયણિક ફેરફાર: મીણનું સળગવું અને તેમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન થવા.
બીજું ઉદાહરણ: ખોરાક રાંધવો / ખાવાની ક્રિયા (અથવા લાકડું સળગાવવું):
ખોરાક ચાવવો: ખોરાકના નાના ટુકડા થવા એ ભૌતિક ફેરફાર છે.
ખોરાકનું પાચન થવું: ખોરાકનું ઉત્સેચકો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
જવાબ: દહીંનું જામવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે:
દૂધમાંથી દહીં બને ત્યારે લેક્ટિક ઍસિડ નામનો નવો પદાર્થ બને છે.
દહીંના ગુણધર્મો અને સ્વાદ દૂધ કરતાં સાવ અલગ હોય છે.
આ ફેરફાર અપ્રતિવર્તી છે (દહીંમાંથી ફરીથી દૂધ બનાવી શકાતું નથી).
જવાબ:
લાકડાને કાપવું (ભૌતિક ફેરફાર): લાકડાના ટુકડા કરવાથી ફક્ત તેના આકાર અને કદમાં જ ફેરફાર થાય છે. કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી.
લાકડાનું બળવું (રાસાયણિક ફેરફાર): લાકડું સળગે ત્યારે ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને રાખ, ધુમાડો અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ જેવા નવા પદાર્થો બનાવે છે.
માટે આ બંને જુદા જુદા પ્રકારના ફેરફાર છે.
જવાબ (સ્ફટિકીકરણ પદ્ધતિ):
એક બીકરમાં એક કપ પાણી લો અને તેમાં થોડાં ટીપાં મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ઉમેરો.
પાણીને ગરમ કરો. જ્યારે તે ઉકળવા લાગે, ત્યારે તેમાં ધીમે ધીમે કૉપર સલ્ફેટનો પાઉડર નાખતા જાવ અને સતત હલાવતા રહો.
જ્યાં સુધી વધુ પાઉડર ઓગળતો બંધ ન થાય (સંતૃપ્ત દ્રાવણ બને) ત્યાં સુધી પાઉડર ઉમેરો.
દ્રાવણને ગાળણી વડે ગાળી લો અને તેને ઠંડું પડવા દો.
દ્રાવણ ઠંડું પડતી વખતે તેને ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર સ્થિર રહેવા દો.
થોડા સમય પછી બીકરના તળિયે કૉપર સલ્ફેટના શુદ્ધ અને સુંદર સ્ફટિકો જોવા મળશે.
જવાબ:
સમુદ્રકિનારાના પ્રદેશોમાં હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે અને દરિયાના પાણીમાં ક્ષાર (મીઠું) હોય છે. ક્ષારવાળું પાણી કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.
જ્યારે રણ વિસ્તારમાં હવા સૂકી હોય છે (ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે).
આથી, રણ વિસ્તાર કરતાં સમુદ્રકિનારાના વિસ્તારોમાં લોખંડને કાટ ઝડપથી લાગે છે.
(i) ફેરફાર - A રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(ii) ફેરફાર - B રાસાયણિક ફેરફાર છે. → (સાચો જવાબ)
(iii) ફેરફાર - A અને B બંને રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iv) ઉપરોક્ત એક પણ પ્રક્રિયા રાસાયણિક ફેરફાર નથી.
(i) ફેરફાર - A રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(ii) ફેરફાર - B રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iii) ઉપરોક્ત બંને ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર છે. → (સાચો જવાબ)
(iv) ઉપરનામાંથી એક પણ ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર નથી.