ધોરણ 7 | విષય: Science
જવાબ: અલિંગી પ્રજનનમાં વનસ્પતિ બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન કરે છે. તેની મુખ્ય પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation):
મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ કે કલિકા જેવા વાનસ્પતિક ભાગોમાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉદાહરણ: ગુલાબની કલમ, બટાટાની આંખ, આદું, પાનફુટીના પર્ણો.
કલિકાસર્જન (Budding):
પિતૃકોષ પરથી એક નાનું બલ્બ જેવું પ્રલંબન (કલિકા) નીકળે છે, જે ધીરે ધીરે વિકાસ પામી પિતૃકોષથી અલગ થઈ નવો કોષ બને છે.
ઉદાહરણ: યીસ્ટ.
અવખંડન (Fragmentation):
વનસ્પતિનો તંતુ બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે.
ઉદાહરણ: સ્પાયરોગાયરા (લીલ).
બીજાણુ સર્જન (Spore Formation):
વનસ્પતિ બીજાણુધાનીમાંથી હવામાં બીજાણુઓ મુક્ત કરે છે. આ બીજાણુઓ અનુકૂળ પરિસ્થિતિ મળતાં અંકુરણ પામી નવો છોડ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: બ્રેડ મોલ્ડ (ફૂગ), હંસરાજ (નેફ્રોલેપિસ), મૉસ.
જવાબ:
જે પ્રજનનમાં નરજન્યુ અને માદાજન્યુનું સંયુગ્મન (જોડાણ) થઈને બીજ દ્વારા નવો છોડ મેળવવામાં આવે છે, તેને લિંગી પ્રજનન કહે છે.
પુષ્પ એ વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ છે.
પુંકેસરના પરાગાશયમાં રહેલી પરાગરજ નરજન્યુ ઉત્પન્ન કરે છે અને સ્ત્રીકેસરના અંડાશયમાં અંડક (માદાજન્યુ) ઉત્પન્ન થાય છે.
પરાગનયનની ક્રિયા દ્વારા પરાગરજ પરાગાસન પર પડે છે અને ફલન થઈને ફલિતાંડ (Zygote) બને છે, જે આગળ જતાં ભ્રૂણ અને બીજમાં પરિણમે છે.
| ક્રમ | અલિંગી પ્રજનન | લિંગી પ્રજનન |
|---|---|---|
| 1 | તેમાં બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. | તેમાં બીજમાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. |
| 2 | પ્રજનન માટે માત્ર એક જ પિતૃ છોડની જરૂર પડે છે. | પ્રજનન માટે નર અને માદા એમ બંને જન્યુઓની જરૂર પડે છે. |
| 3 | નવો છોડ અદલ પિતૃ જેવો જ દેખાય છે. | નવો છોડ બંને પિતૃઓના લક્ષણો ધરાવે છે. |
| 4 | કલિકાસર્જન, અવખંડન, વાનસ્પતિક પ્રજનન વગેરે તેના પ્રકારો છે. | તેમાં ફલન દ્વારા બીજ નિર્માણ થાય છે. |
(નોંધ: આકૃતિ માટે પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિ 8.9 (a) પુંકેસર અને (b) સ્ત્રીકેસર ને અનુસરો.)
(a) પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગ):
ભાગો: તંતુ અને પરાગાશય (Anther).
(b) સ્ત્રીકેસર (માદા પ્રજનન અંગ):
ભાગો: પરાગાસન (Stigma), પરાગવાહિની (Style), અને અંડાશય (Ovary - જેમાં અંડક હોય છે).
| મ | સ્વપરાગનયન | પરપરાગનયન |
|---|---|---|
| 1 | પરાગરજ તે જ પુષ્પના અથવા તે જ છોડના અન્ય પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે. | પરાગરજ તે જ જાતિના અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે. |
| 2 | આમાં પવન, પાણી કે કીટકો જેવા પરાગવાહકોની ખાસ જરૂર હોતી નથી. | આમાં પવન, પાણી કે કીટકો જેવા પરાગવાહકોની જરૂર પડે છે. |
જવાબ:
પરાગનયન દ્વારા પરાગરજ સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.
પરાગરજ અંકુરણ પામીને પરાગનલિકા બનાવે છે, જે પરાગવાહિનીમાંથી પસાર થઈને અંડાશયમાં રહેલા અંડક સુધી પહોંચે છે.
પરાગનલિકામાંથી નરજન્યુ છૂટો પડીને અંડકમાં રહેલા અંડકોષ (માદાજન્યુ) સાથે જોડાય છે (સંયુગ્મન થાય છે).
આ નરજન્યુ અને માદાજન્યુના જોડાણની ક્રિયાને ફલન (Fertilisation) કહે છે, જેના પરિણામે ફલિતાંડ (Zygote) બને છે.
જવાબ: કુદરતમાં બીજનો ફેલાવો (વિકિરણ) વિવિધ વાહકો દ્વારા થાય છે:
પવન દ્વારા: પાંખોવાળા બીજ (જેમ કે સરગવો, મેપલ) અથવા હલકા રોમમય બીજ (જેમ કે આંકડો/મદાર, સૂર્યમુખી) પવન સાથે ઊડીને દૂર સુધી ફેલાય છે.
પાણી દ્વારા: હલકા અને તરણક્ષમતા (પોચા કે તાંતણા જેવા બાહ્યાવરણ) ધરાવતા બીજ/ફળો પાણીના પ્રવાહ સાથે તણાઈને ફેલાય છે. (ઉદા., નાળિયેર).
પ્રાણીઓ દ્વારા: કાંટાવાળા અને હૂક જેવી રચના ધરાવતા બીજ પ્રાણીઓના શરીર કે રૂંવાટી સાથે ચોંટીને દૂર સુધી પહોંચે છે. (ઉદા., ગાડરિયું, યુરેના).
ફળના વિસ્ફોટ (આંચકા) દ્વારા: કેટલાંક ફળો પાકીને આંચકા સાથે ફૂટે છે, જેથી બીજ દૂર સુધી વિખેરાઈ જાય છે. (ઉદા., એરંડા, બાલસમ).
| કૉલમ-I | કૉલમ-II (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| (a) કલિકા | (iii) યીસ્ટ |
| (b) આંખ | (v) બટાટા |
| (c) અવખંડન | (ii) સ્પાયરોગાયરા |
| (d) પાંખો | (i) મેપલ (Maple) |
| (e) બીજાણુ | (iv) બ્રેડ મોલ્ડ (મ્યુકર) |