ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
| (અ) | (બ) સાચો ઉત્તર |
|---|---|
| (1) પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઊપલું સ્તર | (E) સિયાલ |
| (2) રૂપાંતરિત ખડક | (C) આરસપહાણ |
| (3) નદીનું કાર્ય | (D) પૂરનાં મેદાન |
| (4) પવનનું કાર્ય | (B) રેતીના ઢૂંવા |
| (5) હિમનદીનું ઘસારાત્મક સ્વરૂપ | (A) ગોળાશ્મિ |
(1) પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ભૂગર્ભ (નિફે) નામે ઓળખાય છે.
(2) અનાજ પીસવા માટે ગ્રેનાઇટ પથ્થરનો ઉપયોગ થાય છે.
(3) ભૂકવચની નીચે જે સ્થાને કંપનની શરૂઆત થાય છે તેને ઉદ્ગમ કેન્દ્ર કહે છે.
(4) સમુદ્રમોજાંના ઘસારણથી દીવાલ જેવા રચાતા ભૂસ્વરૂપને સ્ટેક નામે ઓળખવામાં આવે છે.
(5) પવનની ગતિ ઘટતાં માટીના કણ જમીન પર પથરાય તેને ઢૂંવા (બારખન / લોએસ) કહે છે
ઉત્તર: ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
અગ્નિકૃત ખડકો
જળકૃત (પ્રસ્તર) ખડકો
રૂપાંતરિત ખડકો
સિયાલ (SIAL): પૃથ્વીસપાટીના સૌથી ઉપલા સ્તરને ભૂકવચ કહે છે. આ ભૂમિખંડની સપાટી મુખ્યત્વે સિલિકા અને એલ્યુમિના જેવાં ખનીજોથી બનેલી હોવાથી તેને 'સિયાલ' (સિ + અલ) કહેવામાં આવે છે.
સીમા (SIMA): ભૂકવચની નીચે મહાસાગરનું કવચ આવેલું છે, જે મુખ્યત્વે સિલિકા અને માગ્નેશિયમનું બનેલું છે. આથી તેને 'સીમા' (સિ + મા) કહેવામાં આવે છે.
રણપ્રદેશમાં ઘસારણ અને નિક્ષેપણનું મુખ્ય પરિબળ પવન છે.
પવન ખડકોના ઉપરના ભાગની સરખામણીએ નીચલા ભાગને સરળતાથી ઘસે છે, જેથી ખડકનો આધાર સાંકડો અને મથાળું મોટું રહે છે. આવા ખડકોને ભૂછત્ર ખડક કહે છે.
પવન પોતાની સાથે રેતીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જાય છે. જ્યારે પવનની ગતિ ઘટે છે, ત્યારે રેતી જમીન પર પથરાઈને નાની ટેકરીઓ બનાવે છે જેને ઢૂંવા (બારખન) કહે છે.
જ્યારે રેતીના અતિ બારીક કણો વિશાળ વિસ્તારમાં નિક્ષેપિત થાય છે ત્યારે તેને 'લોએસ' કહે છે (દા.ત., ચીનમાં મોટા લોએસ નિક્ષેપ જોવા મળે છે).
અગ્નિકૃત અને જળકૃત (પ્રસ્તર) ખડકો ઊંચા તાપમાન અને અતિશય દબાણના કારણે પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાંથી બદલાઈને નવા સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે, તેને રૂપાંતરિત ખડકો કહે છે.
ઉદાહરણ: ચીકની માટીનું સ્લેટમાં રૂપાંતર થવું અને ચૂનાના પથ્થરનું આરસપહાણ (માર્બલ)માં રૂપાંતર થવું.
ઉત્તર:
પૃથ્વી ડુંગળીની જેમ એક ઉપર એક સ્તરોથી બનેલી છે. તેના મુખ્ય ત્રણ સ્તર છે:
પોપડો (ભૂકવચ): પૃથ્વીનું સૌથી ઉપલું અને પાતળું સ્તર છે. જમીન ભાગ પર તે આશરે 35 કિમી સુધી હોય છે. તેમાં સિયાલ અને સીમા આવેલા છે.
મેન્ટલ: પોપડાની બરાબર નીચે આવેલું આ સ્તર આશરે 2900 કિમીની ઊંડાઈ સુધી ફેલાયેલું છે.
ભૂગર્ભ: પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ભૂગર્ભ છે, જેની ત્રિજ્યા આશરે 3500 કિમી છે. તે મુખ્યત્વે નિકલ અને ફૅરસ (લોખંડ)નું બનેલું હોવાથી તેને નિફે કહે છે. કેન્દ્રિય ભૂગર્ભમાં તાપમાન અને દબાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે.
ઉત્તર:
અગ્નિકૃત ખડકો: ગરમ મૅગ્મા ઠંડો થઈ નક્કર બની જતાં આ ખડકો બને છે.
બાહ્ય અગ્નિકૃત ખડક: બેસાલ્ટ
આંતરિક અગ્નિકૃત ખડક: ગ્રેનાઇટ
જળકૃત (પ્રસ્તર) ખડકો: પવન અને પાણી દ્વારા ઘસાઈને એકઠા થયેલા નિક્ષેપો દબાઈને નક્કર બને છે.
ઉદાહરણ: રેતાળ (રેતિયો) પથ્થર
રૂપાંતરિત ખડકો: અગ્નિકૃત અને પ્રસ્તર ખડકો પર અતિશય તાપમાન અને દબાણ પડતાં ફેરવાઈ જાય છે.
ઉદાહરણ: આરસપહાણ, સ્લેટ
ઉત્તર (નદીનું ભૂમિસ્વરૂપ):
જળપ્રપાત: નદી ઊંચા ઢોળાવ પરથી નીચાણવાળી ભૂમિમાં પડે ત્યારે જળધોધ બનાવે છે.
સર્પાકાર વહનમાર્ગ: મેદાનમાં પ્રવેશતાં નદી વળાંકવાળા માર્ગે વહે છે.
નાળાકાર સરોવર: સર્પાકાર વળાંકો વધુ નજીક આવતાં નદી સીધો માર્ગ લે છે અને જૂનો વળાંક કપાઈને સરોવર બને છે.
પૂરના મેદાન અને તટબંધ: પૂર આવવાથી નદી કિનારા પર કાંપ પથરાઈને ફળદ્રુપ મેદાન અને કિનારે કુદરતી તટબંધ બને છે.
મુખત્રિકોણ (ડેલ્ટા): સમુદ્રને મળતાં પહેલાં નદી ધીમી પડી અનેક શાખાઓમાં વહેંચાય છે અને કાંપ જમા કરીને ડેલ્ટા બનાવે છે.