ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
બજારના પ્રકારો: ૧. મહોલ્લા બજાર
૨. ગુજરી કે સાપ્તાહિક બજાર
૩. શૉપિંગ કૉમ્પ્લેક્સ અને શૉપિંગ મોલ
૪. નિયંત્રિત બજાર (માર્કેટિંગ યાર્ડ - APMC)
૫. ઑનલાઇન બજાર
બજારની જરૂરિયાત:
માનવી પોતાની જરૂરિયાતની દરેક વસ્તુ જાતે બનાવી શકતો નથી. દૂધ, અનાજ, કપડાં, દવાઓ, સ્ટેશનરી કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવી રોજિંદી અને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ સરળતાથી મેળવવા માટે બજારની જરૂરિયાત રહે છે. બજાર ખરીદનાર અને વેચનારને એક મંચ પૂરો પાડે છે અને અનેક લોકોને રોજગારી પણ આપે છે.
ગ્રાહક એટલે: 'નાણાં આપીને બદલામાં ચીજવસ્તુ કે સેવા મેળવનાર વ્યક્તિ' એટલે ગ્રાહક.
ગ્રાહકના અધિકારો (હકો): 'ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ-1986' મુજબ ગ્રાહકને નીચે મુજબના છ અધિકારો મળેલા છે:
૧. સલામતીનો અધિકાર: જીવન અને સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક ઉત્પાદનો કે સેવાઓ સામે સુરક્ષા મેળવવાનો હક.
૨. માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: ચીજવસ્તુ કે સેવા સંબંધી તમામ જરૂરી માહિતી મેળવવાનો હક.
૩. પસંદગી કરવાનો અધિકાર: વિવિધ વસ્તુઓમાંથી પોતાની અનુકૂળતા મુજબ વસ્તુ પસંદ કરવાનો હક.
૪. રજૂઆત કરવાનો અધિકાર: ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળોમાં પોતાના હિતોની રજૂઆત કરવાનો હક.
૫. ફરિયાદ નિવારણનો અધિકાર: ખામીયુક્ત માલ કે છેતરામણી સામે થયેલ નુકસાનનું વળતર મેળવવાનો હક.
૬. ગ્રાહકશિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર: જીવનભર માહિતગાર અને જાગૃત ગ્રાહક બનવા માટેનું જ્ઞાન મેળવવાનો હક.
ખરીદી કરતી વખતે જી.એસ.ટી. (GST) વાળા પાકા બિલનો ચોક્કસ આગ્રહ રાખવો.
વીજળીથી ચાલતી કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ 'આઇ.એસ.આઇ.' (ISI) માર્કાવાળી જ ખરીદવી અને ગેરંટી/વોરંટી કાર્ડ પર સહી-સિક્કા કરાવી લેવા.
સોના-ચાંદીની ખરીદીમાં 'હૉલમાર્ક' વાળા દાગીના જ ખરીદવા.
ખાદ્યપદાર્થો 'એગમાર્ક' અથવા 'fssai' લોગોવાળા ખરીદવા અને તેની ઉત્પાદન તેમજ એક્સપાયરી ડેટ ખાસ ચકાસવી.
પેટ્રોલ કે સીએનજી પુરાવતી વખતે મીટર ઝીરો (0) થયું છે કે નહીં તે ચકાસવું.
લોભામણી જાહેરાતો, સેલ કે ઇનામી યોજનાઓથી છેતરાવું નહીં.
કપાસનું વાવેતર અને વિણવું: ખેડૂત ખેતરમાં કપાસનું વાવેતર કરે છે. કપાસ તૈયાર થતાં જીંડવામાંથી રૂ (કપાસ) વીણીને માર્કેટિંગ યાર્ડમાં વેચવામાં આવે છે.
જીનિંગ અને કાંતણ: માર્કેટિંગ યાર્ડમાંથી ખરીદેલ કપાસ જીનિંગ મિલમાં જાય છે, જ્યાં કપાસિયા અને રૂ અલગ કરાય છે. રૂની ગાંસડીઓ સ્પિનિંગ મિલમાં જઈને દોરામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
વણાટ અને રંગકામ: અમદાવાદ જેવી કાપડ મિલોમાં આ દોરામાંથી કાપડ વણવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ડાઇંગ મિલમાં કાપડ પર રંગકામ (ડાઇંગ) થાય છે.
સિલાઈ અને વેચાણ: વસ્ત્રો બનાવતી ફેક્ટરીમાં કાપડનું કટિંગ અને સિલાઈ કરીને તૈયાર શર્ટ-પેન્ટ બનાવાય છે. આ તૈયાર વસ્ત્રો જથ્થાબંધ વેપારીઓ અને શો-રૂમ મારફતે ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.
(1) ગુજરી બજારમાં મોટા દુકાનદારોને રોજગારી મળી રહે છે. — ખોટું (✗) (ત્યાં નાના વેપારીઓ અને કારીગરોને રોજગારી મળે છે)
(2) જથ્થાબંધ માલસામાન વેચનાર વેપારીને છૂટક વેપારી કહે છે. — ખોટું (✗) (તેમને જથ્થાબંધ વેપારી કહેવાય)
(3) ગ્રાહકના હકો અને હિતોના રક્ષણ માટે ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળમાં રજૂઆત કરવાનો ગ્રાહકને અધિકાર છે. — ખરું (✓)
એગમાર્ક (AGMARK): ખાદ્યપદાર્થોની ગુણવત્તા દર્શાવતી નિશાની.
fssai: ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (ખાદ્ય સામગ્રીની સુરક્ષા પ્રમાણિત કરે છે).
આઇ.એસ.આઇ. (ISI): ઘર-વપરાશની અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ માટેનો માર્કો.
શાકાહારી નિશાની (લીલો માર્કો): શાકાહારી ખાદ્યસામગ્રી માટે.
માંસાહારી નિશાની (લાલ/ઘેરો લાલ માર્કો): માંસાહારી ખાદ્યસામગ્રી માટે.
હૉલમાર્ક (Hallmark): સોના-ચાંદીના દાગીનાની શુદ્ધતા દર્શાવતી નિશાની.
(1) કોઈ એક નિશ્ચિત દિવસે જ ભરાતી હોય તેવી બજારને સાપ્તાહિક (અથવા ગુજરી) બજાર કહે છે.
(2) ખેડૂતોની ખેતપેદાશોનું જાહેર હરાજીથી વેચાણ માર્કેટિંગ યાર્ડ (ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર સમિતિ - APMC) માં થાય છે.
(3) સોના-ચાંદીના દાગીના હૉલમાર્ક માર્કાવાળા જ ખરીદવા જોઈએ.
(4) કાપડના ઉત્પાદન માટેનો કાચો માલ કપાસ છે.
(5) વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વિશ્વ એક બજાર છે.