ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
(1) આપેલ ચિત્રમાં કયા પ્રસંગનો નિર્દેશ જોવા મળે છે ?
ઉત્તર: (B) યુદ્ધ માટે વિદાય આપતી રાજપૂતાણી
(2) રાજપૂતયુગ દરમિયાન ગુજરાતમાં ચાવડાવંશનું શાસન કયા સ્થળે ન હતું ?
ઉત્તર: (B) જૂનાગઢ (વઢવાણ, અણહિલવાડ પાટણ અને ભદ્રાવતીમાં ચાવડાવંશનું શાસન હતું).
(3) ગુજરાતમાં ચાલુક્ય વંશનું શાસન કયાં હતું ?
ઉત્તર: ગુજરાતમાં ચાલુક્ય વંશ (સોલંકી વંશ) નું શાસન અણહિલવાડ પાટણ માં હતું.
(4) અવંતિ, ભોપાલ, ધારાનગરી : આ ત્રણે સ્થળો નીચેનામાંથી કયા શાસક અને રાજ્ય સાથે જોડાયેલાં છે ?
ઉત્તર: (C) ભોજ-માળવા
(5) તરાઈની લડાઈ ભારતીય ઇતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે. કારણ કે,
ઉત્તર: ઈ.સ. ૧૧૯૨માં તરાઈના બીજા યુદ્ધમાં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની હાર થતાં દિલ્હીમાં રાજપૂત શાસનનો અંત આવ્યો અને દિલ્હી સલ્તનતની સ્થાપના થઈ.
(1) સલ્તનતકાળના વંશને શાસનકાળ મુજબ ક્રમમાં ગોઠવો :
ઉત્તર: (C) ગુલામવંશ, ખલજીવંશ, તુઘલકવંશ, સૈયદવંશ, લોદીવંશ
(2) અજમેરમાં આવેલ મસ્જિદનું નામ ‘ઢાઇ દિનકા ઝોંપડા' શા માટે રાખવામાં આવ્યું હશે તે વિચારીને કહો ?
ઉત્તર: આ મસ્જિદનું નિર્માણ માત્ર અઢી દિવસના (૬૦ કલાકના) ટૂંક સમયમાં પૂરું કરવામાં આવ્યું હોવાની માન્યતા હોવાથી તેને ‘ઢાઇ દિનકા ઝોંપડા’ કહેવામાં આવે છે.
(3) નીચેમાંથી કયું સ્થાપત્ય દિલ્લીમાં આવેલ નથી ?
ઉત્તર: (D) બુલંદ દરવાજા (તે ફતેહપુર સીકરીમાં આવેલ છે).
(4) દિલ્લી સલ્તનતના શાસકોમાં વહીવટી સુધારા કરનાર કયો શાસક હતો ?
ઉત્તર: અલાઉદ્દીન ખલજી (તેણે સૈન્ય, ભાવનિયંત્રણ અને વહીવટી સુધારા કર્યા હતા) તથા મોહમ્મદ બિન તુઘલક.
(5) દિલ્લી સલ્તનત દરમિયાન ‘ચેહલગાન' ની રચના શા માટે કરવામાં આવી?
ઉત્તર: ઇલ્તુત્મિશે પોતાના શાસનને મજબૂત બનાવવા, રાજકીય સુરક્ષા અને વહીવટમાં મદદ મેળવવા માટે ૪૦ તુર્ક સરદારોના દળ ‘ચેહલગાન’ (ચારગાન) ની રચના કરી હતી.
(1) હુમાયુએ શાસન દરમિયાન કરેલ યુદ્ધનાં રાજ્યોને ભારતના નકશામાં દર્શાવો.
(નોંધ: નકશામાં ચૌસા (બિહાર) અને કનૌજ/બિલગ્રામ (ઉત્તર પ્રદેશ) દર્શાવવાના રહે.)
(2) શેરશાહને શાસક કરતાં સુધારક તરીકે શા માટે ઓળખવામાં આવે છે ?
ઉત્તર: શેરશાહે જૂના રસ્તાઓનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું, નવી ટપાલ વ્યવસ્થા શરૂ કરી, વેપારીઓ માટે ધર્મશાળાઓ બંધાવી, નવી ચલણી નાણું શરૂ કર્યું અને ચોર-ડાકુઓનો ભય દૂર કરી શાંતિ-સલામતી સ્થાપી હતી.
(3) શેરશાહે બનાવેલ ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડના રાજપથમાં આવતાં વર્તમાન સમયનાં પાંચ શહેરોનાં નામ જણાવો.
ઉત્તર: ૧. કોલકાતા, ૨. વારાણસી, ૩. દિલ્હી, ૪. અમૃતસર, ૫. પેશાવર (હાલ પાકિસ્તાનમાં).
(4) ઔરંગઝેબ કઈ બાબતોથી ધાર્મિક રીતે અસહિષ્ણુ ગણાય છે ?
ઉત્તર: તેણે અકબરની ઉદાર ધાર્મિક નીતિનો ત્યાગ કર્યો હતો. તેણે ગેર-મુસ્લિમો પર 'જઝિયા વેરો' ફરી લાદ્યો, મનોરંજન, સંગીત અને ઉત્સવો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો તથા મંદિર નિર્માણ પર રોક લગાવી હતી.
(5) ફતેહપુરના બુલંદ દરવાજાને શા માટે બુલંદ કહેવામાં આવે છે ? તેની વિશેષતા જણાવો.
ઉત્તર: 'બુલંદ' નો અર્થ 'ભવ્ય' કે 'ઊંચો' થાય છે. અકબરે ગુજરાત વિજયની યાદમાં આ દરવાજો બનાવડાવ્યો હતો, જે ભારતનો સૌથી ઊંચો (લગભગ ૫૪ મીટર) અને સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ભવ્ય દરવાજો છે.
(6) વિશ્વની સાત અજાયબીમાં તાજમહલનું સ્થાન શા માટે છે ? જણાવો.
ઉત્તર: તાજમહલ આરસપહાણના અદ્ભુત કોતરકામ, ઉત્કૃષ્ટ સ્થાપત્યકળા, અપ્રતિમ સુંદરતા અને તેની ભવ્ય રચના માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત હોવાથી તેનો વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સમાવેશ થાય છે.
(1) ભારતમાં પટોળાં ઘણી જગ્યાએ બને છે. તેમ છતાં ગુજરાતમાં પટોળાં સાથે પાટણનું નામ કેમ જોડાયેલું છે ?
ઉત્તર: સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં પાટણમાં સાળવીઓ (કારીગરો) આવીને વસ્યા હતા. પાટણના સાળવીઓએ બનાવેલા બેવડ ઇક્ત પટોળાં પોતાની ટકાઉપણાં, રંગો અને આગવી વણાટશૈલી માટે વિશ્વવિખ્યાત બન્યા હોવાથી પાટણનું નામ જોડાયેલું છે.
(2) મુઘલ શાસન દરમિયાન ગુજરાતના ભરૂચ અને ખંભાત બંદરોનું વ્યાપારિક મહત્ત્વ શા માટે હતું ?
ઉત્તર: ભરૂચ અને ખંભાત અરબ સાગરના કિનારે આવેલાં મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરો હતાં, જ્યાંથી મધ્ય એશિયા, યુરોપ અને આફ્રિકા સાથે દરિયાઈ માર્ગે સૂતરાઉ કાપડ, મસાલા અને અન્ય ચીજોનો મોટો વેપાર થતો હતો.
(3) પાણીના સ્રોત તરીકે વાવની શું વિશેષતા હતી ? ગુજરાતની કોઈ એક વાવ વિશે જણાવો.
ઉત્તર: વાવ એ પગથિયાંવાળો કૂવો છે, જે ભૂગર્ભજળ મેળવવા અને ઉનાળામાં પીવાનું ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડવા માટે ઉપયોગી હતી.
વિશેષતા: પાટણમાં આવેલી ‘રાણીકી વાવ’ (રાણકી વાવ) સાત માળની છે અને તે યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ વિરાસત (World Heritage Site) જાહેર કરાયેલી છે.
(4) ઓડિશાના કોણાર્કના સૂર્યમંદિરને ‘કાળા પેગોડા’ તરીકે શા માટે ઓળખવામાં આવે છે ?
ઉત્તર: આ મંદિરના નિર્માણમાં કાળા પથ્થરોનો ઉપયોગ થયો હોવાથી તથા દરિયાઈ માર્ગે આવતા વિદેશી વેપારીઓ માટે તે એક ઓળખચિહ્ન હોવાથી તેને ‘કાળા પેગોડા’ (Black Pagoda) કહે છે.
(5) નગરના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવતા કિલ્લા કે દુર્ગની વિશેષતાઓ જણાવો.
ઉત્તર: કિલ્લાઓ ઊંચી અને જાડી પથ્થરની દીવાલો, ભવ્ય દરવાજા અને બુરજો ધરાવતા હતા. કિલ્લાની ચારેય તરફ ઊંડી ખાઈ (પરીખા) બનાવી તેમાં પાણી ભરવામાં આવતું, જેથી દુશ્મનો સરળતાથી નગરમાં પ્રવેશ કરી શકે નહીં.
(1) ‘વન્ય ઔષધિઓ અને તેના ઉપયોગ અંગેનું જ્ઞાન અન્ય સમુદાયોની સરખામણીમાં આદિવાસી સમાજમાં વધારે હોય છે,’ એવું તમે માનો છો ? શા માટે ?
ઉત્તર: હા, કારણ કે આદિવાસી સમુદાય પેઢીઓથી જંગલોની વચ્ચે રહે છે. તેમનું જીવન જંગલ પર આધારિત હોવાથી તેઓ વિવિધ જડીબુટ્ટીઓ, વનસ્પતિ અને તેની ઔષધીય ગુણવત્તાથી પરંપરાગત રીતે પરિચિત હોય છે.
(2) તમે તમારા રોજિંદા જીવનમાં કઈ-કઈ વનપેદાશોનો ઉપયોગ કરો છો ? તેની યાદી બનાવો. જો આ વનપેદાશો ન હોત તો ?
ઉત્તર: આપણે લાકડું (ફર્નિચર), કાગળ, ઔષધો (હરડે, આમળાં, તુલસી), ગુંદર, મધ, લાખ, રબર વગેરે વાપરીએ છીએ. જો આ ન હોત તો આપણું જીવન મુશ્કેલ બનત અને ઘણી જરૂરી સુવિધાઓથી વંચિત રહેવું પડત.
(3) ડાંગમાં યોજાતા મેળાનું નામ ‘ડાંગ-દરબાર’ શા માટે રાખવામાં આવ્યું હશે ?
ઉત્તર: બ્રિટીશ શાસન દરમિયાન ડાંગના રાજાઓ અને નાયકોને તેમનું વર્ષાસન (સિરસ પાવના) આપવા દરબાર ભરાતો હતો. આ પરંપરા આજે પણ જાળવી રાખીને હોળીના તહેવાર પર ‘ડાંગ-દરબાર’ મેળો યોજાય છે.
(4) આદિવાસી સમાજની ઓળખ મેળવવા તેમના ઉત્સવો કઈ રીતે ઉપયોગી બની શકે ?
ઉત્તર: ઉત્સવો દરમિયાન તેમનાં પરંપરાગત નૃત્યો, વાદ્યો, પહેરવેશ, લોકગીતો અને ચિત્રકળા જોવા મળે છે, જેનાથી તેમની આગવી સંસ્કૃતિ, જીવનશૈલી અને સામાજિક મૂલ્યોની સાચી ઓળખ થાય છે.
(1) વિચરતી જાતિના પશુપાલકો વિશે માહિતી મેળવો :
તે કયાં પશુઓ પાળે છે ? શા માટે ? — ગાય, ભેંસ, બળદ, ઘેટાં-બકરાં અને ઊંટ. દૂધ, ઊન અને પરિવહન માટે.
તેઓ પશુ-ઉત્પાદનોનું શું કરે છે ? — દૂધ, ઘી, ઊન વગેરે સ્થાનિક બજારમાં વેચીને રોજીરોટી મેળવે છે.
તેઓ પશુઓ સાથે કયા-કયા વિસ્તારોમાં જાય છે ? શા માટે ? — ઘાસચારા અને પાણીની શોધમાં એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે (જેમ કે માલધારીઓ ગીરથી સીમ વિસ્તારમાં) સ્થળાંતર કરે છે.
(2) વિચરતી જાતિના કેટલાક સમૂહો અગાઉના સમયમાં બળદગાડાનો ઉપયોગ શા માટે કરતાં હતા ? હાલ આ બાબતમાં શું ફેરફાર થયો હશે ? શા માટે ?
ઉત્તર: અગાઉ માલસામાનની હેરફેર અને મુસાફરી માટે બળદગાડાં સરળ સાધન હતાં. હાલ વાહનવ્યવહારના આધુનિક સાધનો (છોટા હાથી, ટેમ્પો, ટ્રેક્ટર) આવવાથી બળદગાડાંનો ઉપયોગ ઘટ્યો છે.
(3) વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિમાં શિક્ષણના પ્રચાર-પ્રસાર માટે તમારી દૃષ્ટિએ કેવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ ?
ઉત્તર: તેમની સાથે સ્થળાંતર કરતી 'મોબાઈલ સ્કૂલ' (ચાલીતી શાળા), આશ્રમશાળાઓ, મફત બોર્ડિંગ સુવિધા અને વિશેષ શિષ્યવૃત્તિની વ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ.
(1) ભક્તિમાર્ગ એટલે શું ? આ માર્ગની મુખ્ય વિશેષતાઓ કેવી હોઈ શકે ?
ઉત્તર: ઈશ્વરને પામવા માટે જ્ઞાન કે કર્મકાંડને બદલે સચ્ચા હૃદયે પ્રેમ અને ભક્તિનો માર્ગ એટલે ભક્તિમાર્ગ.
વિશેષતાઓ: બાહ્યાડંબર અને જાતિભેદનો અસ્વીકાર, લોકભાષામાં ઉપદેશ, અને ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ ભાવ.
(2) મીરાંબાઈનાં પદો ગુજરાતી અને હિન્દી બંને ભાષામાં જોવા મળે છે. એના આધારે એમનાં જીવન અંગે કયું તારણ કાઢી શકાય ?
ઉત્તર: મીરાંબાઈનો જન્મ રાજસ્થાનમાં થયો હતો, પરંતુ તેમણે પોતાનું પાછળનું જીવન દ્વારકા (ગુજરાત) માં વિતાવ્યું હતું. તેથી તેમના જીવન અને કાવ્યો પર રાજસ્થાની, હિન્દી અને ગુજરાતી ભાષાનો સમન્વય જોવા મળે છે.
(3) મીરાંબાઈ અને કબીરની કેટલીક રચનાઓની અસર ગુજરાતી ભાષાનાં ભજનો અને પદોમાં જોવા મળે છે. એનાં કારણો કયાં હોઈ શકે ?
ઉત્તર: કબીર અને મીરાંબાઈના વિચારો સરળ, લોકભોગ્ય અને સંતવાણી સ્વરૂપે હતા. ગુજરાતમાં લોકસંસ્કૃતિ અને ભક્તિ આંદોલનનો વ્યાપ હોવાથી તેમની રચનાઓ સ્થાનિક કવિઓ અને ગાયકો દ્વારા વણાંઈ ગઈ.
(4) ભક્તિ અને સૂફી-આંદોલનમાં કઈ-કઈ બાબતો સમાન જોવા મળે છે ? કઈ રીતે ?
ઉત્તર: બંને આંદોલનોએ ઈશ્વર/અલ્લાહ એક જ છે તેવો સંદેશ આપ્યો. બંનેએ કર્મકાંડ, જાતિપ્રથા અને અંધશ્રદ્ધાનો વિરોધ કર્યો અને માનવતાવાદ તથા પ્રેમનો માર્ગ અપનાવ્યો.
(1) ગુજરાતમાં ઊજવાતા ઉત્સવો દિવાળી અને રમઝાન ઈદમાં કઈ-કઈ બાબતો સમાન જોવા મળે છે ?
ઉત્તર: બંને ઉત્સવોમાં નવાં કપડાં પહેરવાં, ઘરમાં મીઠાઈઓ બનાવવી, સગાં-સંબંધિઓને મળવું, શુભેચ્છા પાઠવવી અને પ્રેમ-ભાઈચારાની ભાવોના વ્યક્ત કરવી સમાન છે.
(2) બરસાના (ઉત્તરપ્રદેશ)માં લઠ્ઠમાર હોળી કઈ રીતે ઊજવવામાં આવે છે ?
ઉત્તર: બરસાનામાં રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણના પ્રેમ પ્રતીકરૂપે આ હોળી ખેલાય છે. નંદગામના પુરુષો બરસાનાની સ્ત્રીઓ સાથે હોળી રમવા આવે ત્યારે સ્ત્રીઓ લાકડી (લઠ્ઠ) થી પુરુષોનું સ્વાગત કરે છે અને પુરુષો ઢાલ વડે પોતાનો બચાવ કરે છે.
(3) ગુજરાતમાં વિવિધ જગ્યાએ ‘પાળિયા’ જોવા મળે છે, તે કઈ બાબતનું સૂચન કરે છે ?
ઉત્તર: પાળિયા એ ગામ, સમાજ કે દેશની રક્ષા માટે શહીદ થયેલા વીર પુરુષો કે સતી થયેલી સ્ત્રીઓની સ્મૃતિમાં ઊભા કરાયેલાં સ્મારક પથ્થર છે, જે તેમના ત્યાગ અને સમર્પણનું સૂચન કરે છે.
(4) જગન્નાથપુરી, અમદાવાદ અને અન્ય સ્થળોએ અષાઢીબીજના દિવસે યોજાતા ઉત્સવને રથયાત્રા શા માટે કહે છે ?
ઉત્તર: આ દિવસે ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા રથમાં સવાર થઈને નગરચર્યાએ નીકળતા હોવાથી આ ઉત્સવને રથયાત્રા કહે છે.
(5) ગુજરાતમાં યોજાતા મેળાઓમાં શું-શું જોવા મળે છે ?
ઉત્તર: મેળાઓમાં લોકસંસ્કૃતિ, પરંપરાગત ખાન-પાન, ચકડોળ, રમકડાં, લોકનૃત્ય, ભજન-કીર્તન અને ખરીદ-વેચાણ જોવા મળે છે.
(1) ‘પ્લાસીનાં યુદ્ધ’ના કારણે ભારતની વ્યવસ્થામાં કયો મહત્ત્વનો બદલાવ આવ્યો ?
ઉત્તર: ઈ.સ. ૧૭૫૭ના પ્લાસીના યુદ્ધથી બંગાળમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું શાસન સ્થપાયું અને ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો પાયો નંખાયો.
(2) શિવાજી મહારાજના નેતૃત્વમાં કઈ યુદ્ધ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી ? એના નામના આધારે એ પદ્ધતિનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર: શિવાજી મહારાજે ‘ગિલિમ યુદ્ધ’ (છાપામાર યુદ્ધપદ્ધતિ) અપનાવી હતી. આ પદ્ધતિમાં દુશ્મન પર અચાનક હુમલો કરી પહાડી કે ગીચ વિસ્તારોમાં છુપાઈ જઈ દુશ્મનને હફાવવામાં આવતો હતો.
(3) બાજીરાવે (પહેલાએ) મરાઠા સામ્રાજ્યને સુદૃઢ અને વિશાળ બનાવવા શું-શું કરવું પડ્યું ?
ઉત્તર: તેમણે ઉત્તર ભારત અને માળવા, વિંધ્યાચળ ક્ષેત્રોમાં મરાઠા સત્તાનો વિસ્તાર કર્યો, હૈદરાબાદના નિઝામને હરાવ્યો અને મરાઠા સરદારોને સંગઠિત કરી મરાઠા સામ્રાજ્યને સુદૃઢ બનાવ્યું.
(1) ટી.વી. જોતી વખતે સમાચારમાં તમને તમારા વિસ્તારથી થોડે દૂર ભૂકંપના આંચકા આવવાના સમાચાર સાંભળવા મળે છે, તો સમાચાર સાંભળી તમે શું કરશો ?
ઉત્તર: પરિવારને સાવચેત કરીશ, ખુલ્લા મેદાનમાં જઈશ, વીજળીના થાંભલા કે ઊંચી ઇમારતોથી દૂર રહીશ અને અફવાઓથી બચીશ.
(2) અનાજ દળવાની ઘંટીમાં અનાજ પીસવા માટે વપરાતા પથ્થરોને સમયાંતરે ટાંચવા પડે છે. શા માટે ?
ઉત્તર: ઘર્ષણને લીધે પથ્થરની સપાટી લીસી થઈ જાય છે. તેને ફરીથી ખરબચડી બનાવી અનાજ સરસ રીતે દળી શકાય તે માટે ટાંચવા પડે છે.
(3) વર્ષાઋતુમાં તમારા ઘરની આસપાસમાં વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ થતાં કેવા પ્રકારની આકૃતિઓ રચાય છે ?
ઉત્તર: પાણી વહેવાથી નાના ખાડા, નાળાઓ, જળપ્રપાત જેવી રચનાઓ અને રેતી કે માટીના નાના ટાપુ (ડેલ્ટા) જેવી આકૃતિઓ બને છે.
(4) ખડકોના ઉપયોગ વગર માનવજીવન જીવવામાં કઈ-કઈ મુશ્કેલીઓ પડે તે લખો.
ઉત્તર: મકાનો, રસ્તા, પુલ કે બાંધકામ થઈ શકે નહીં, ધાતુઓ અને ખનીજો મળે નહીં અને જમીનનું નિર્માણ અટકી જાય.
(5) વિવિધ બાંધકામમાં મજબૂત ખડકોનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. શા માટે ?
ઉત્તર: મજબૂત ખડકો (જેમ કે ગ્રેનાઈટ, આરસપહાણ) ટકાઉ હોય છે અને તે વરસાદ, તાપ અને દબાણ સામે ઇમારતોને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખે છે.
(6) પવનની ગતિ વધુ હોય તો તમે ઘરમાં અને બહાર કઈ-કઈ મુશ્કેલીઓ અનુભવો છો ?
ઉત્તર: ઘરમાં બારી-બારણાં અથડાય છે અને છાપરાં ઊડી જાય છે. બહાર વાહન ચલાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે, ઝાડ કે વીજળીના થાંભલા પડી જવાનો ભય રહે છે.
1) પર્યાવરણનાં આવરણોમાંથી તમને કયું આવરણ ગમે છે ? શા માટે ? જો આવરણ ન હોત તો આપણને શું મુશ્કેલીઓ પડે ?
ઉત્તર: જીવાવરણ (કારણ કે તેમાં તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે). જો મૃદાchecksum કે વાતાવરણ ન હોત તો માનવજીવન શક્ય ન બનત.
(2) મહાસાગરોમાં જો મીઠું પાણી હોત તો આપણા પર તેની શી અસરો થાય ?
ઉત્તર: પીવાના પાણીની સમસ્યા ઉકેલાઈ જાત, પરંતુ દરિયાઈ પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Marine Ecosystem) અને આબોહવા પર તેની પ્રતિકૂળ અસર પડી શકત.
(3) સૂર્ય અથવા ચંદ્ર કોઈ પણ એક જ હોય તો માનવજીવન પર તેની કઈ અસરો થાય ?
ઉત્તર: સૂર્ય ન હોય તો પૃથ્વી પર અંધકાર અને અતિશય ઠંડીથી જીવન નષ્ટ થઈ જાય. ચંદ્ર ન હોય તો દરિયામાં ભરતી-ઓટની પ્રક્રિયા અને રાત્રિનું તાપમાન પ્રભાવિત થાય.
(4) તમારી આસપાસ તમને કયાં-કયાં પ્રદૂષણ જોવા મળે છે ? આ પ્રદૂષણ કયાં કારણોસર ઉદ્ભવે છે ?
ઉત્તર: હવા, પાણી, જમીન અને અવાજનું પ્રદૂષણ. વાહનોનો ધુમાડો, કારખાનાનું ગંદુ પાણી, કચરો ફેંકવો અને લાઉડસ્પીકર તેના મુખ્ય કારણો છે.
(5) અવાજ-પ્રદૂષણ ન ફેલાય તે માટે તમે કઈ-કઈ કાળજી રાખશો ?
ઉત્તર: વાહનોના હોર્ન જરૂર વગર વગાડીશ નહીં, ટીવી/મ્યુઝિક સિસ્ટમ ધીમા અવાજે ચલાવીશ અને ફટાકડા ફોડવાનું ટાળીશ.
(6) સરકાર દ્વારા કોઈ એક ઉદ્યોગ પર ભૂમિ-પ્રદૂષણ ફેલાવવાનો આરોપ લગાવી તેની પર પાબંદી મૂકવામાં આવી છે. આ ઉદ્યોગ પર કઈ-કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હશે ?
ઉત્તર: ઝેરી રસાયણો અને ઘન કચરો જમીન પર ખુલ્લામાં છોડવો તેમજ રાસાયણિક પ્રવાહી જમીનમાં ઉતારવાનો આરોપ હોઈ શકે.
(7) તમારી શાળાની આસપાસના વિસ્તારમાં રસ્તા સાંકડા હોવાને કારણે ટ્રાફિક જામની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. શાળાનાં બાળકોને કઈ-કઈ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે ?
ઉત્તર: શાળાએ પહોંચવામાં મોડું થાય, અવાજ અને ધુમાડાથી આરોગ્ય બગડે અને અકસ્માતનો ભય રહે.
(1) તમે પ્રવાસે જાઓ ત્યારે અલગ-અલગ વિસ્તારના વાતાવરણમાં ભિન્નતા અનુભવતા હશો. આવું કેમ થતું હશે ?
ઉત્તર: સ્થળની દરિયાથી ઊંચાઈ, અક્ષાંશ, તાપમાન, ભેજ અને પવનોની દિશા અલગ-અલગ હોવાને લીધે વાતાવરણમાં ભિન્નતા હોય છે.
(2) તમે કઈ ઋતુમાં રાત્રે અગાશી ઉપર સૂવા જાઓ છો ? કેમ ? કઈ ઋતુમાં અગાશી ઉપર સૂતા નથી ? કેમ ?
ઉત્તર: ગરમીથી બચવા ઉનાળામાં અગાશી પર સુઈએ છીએ. શિયાળામાં (ઠંડીના લીધે) અને ચોમાસામાં (વરસાદના લીધે) અગાશી પર સુતા નથી.
(3) તમારા ઘરે કોઈ સામાજિક પ્રસંગનું આયોજન કરવું હોય, તો કઈ ઋતુમાં કરશો ? શા માટે ?
ઉત્તર: શિયાળામાં, કારણ કે વાતાવરણ આહલાદક અને અનુકૂળ હોય છે, વરસાદનો ભય રહેતો નથી.
(4) ખેતરમાં, ઘરમાં અને કોઈ ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં તમને વાતાવરણના કેવા અનુભવો થાય છે ?
ઉત્તર: ખેતરમાં ખુલ્લી અને શુદ્ધ હવા અનુભવાય છે; ઘરમાં શાંતિ લાગે છે; ગીચ વસ્તીમાં અસ્વચ્છતા, ગરમી અને અવાજ-પ્રદૂષણ અનુભવાય છે.
(5) અલગ-અલગ વાતાવરણની તમારાં શરીર ઉપર કઈ અસરો તમને અનુભવાય છે ?
ઉત્તર: ઠંડીમાં શરીર ધ્રૂજે છે, શરદી થાય છે; ગરમીમાં પરસેવો થાય છે અને ડીહાઈડ્રેશન થઈ શકે છે.
(6) હવામાન વિભાગની કઈ બાબતની આગાહી તમે સાંભળી છે અને અનુભવી છે ?
ઉત્તર: ભારે વરસાદ, વાવાઝોડું (કમોસમી વરસાદ/માવઠું) અને કળકડતી ઠંડીની આગાહી સાંભળી છે.
1) માનવસર્જિત અને કેટલીક કુદરતી આપત્તિઓ નિવારવા કે ઓછી કરવા તમે વ્યક્તિગત રીતે શું કરશો ?
ઉત્તર: વૃક્ષો વાવીશ, આપત્તિ સમયે શાંતિ જાળવીશ, અફવાઓ ફેલાવીશ નહીં અને તંત્રની સૂચનાઓનું પાલન કરીશ.
(2) તમે તમારા જીવનમાં કોઈ નાની-મોટી આપત્તિ અનુભવી હોય તો જણાવો અને એ સમયનું તમારું વર્તન કેવું હતું ?
(વિદ્યાર્થીએ પોતાનો અનુભવ લખવો, જેમ કે ભારે વરસાદ કે પૂર સમયે શાંત રહીને ઘરના ઉપલા માળે આશ્રય લીધો હતો).
(3) કોઈ પણ જગ્યાએ કોઈ આપત્તિ કે ઘટના સર્જાય તો તમને ત્યાં લોકો શું-શું કરતા જોવા મળે છે ?
ઉત્તર: લોકો બચાવ કામગીરી કરતા, ઈજાગ્રસ્તોને હોસ્પિટલ પહોંચાડતા અને રાહત સામગ્રી વહેંચતા જોવા મળે છે.
(4) ભવિષ્યમાં ક્યારેય દુષ્કાળ ન પડે તેના માટે એક જાગ્રત નાગરિક તરીકે તમે શું કરશો ?
ઉત્તર: વધુમાં વધુ વૃક્ષો વાવીશ, વરસાદી પાણીના સંગ્રહ (Rainwater Harvesting) માટે ભૂગર્ભ ટાંકા બનાવીશ અને પાણીનો વ્યય અટકાવીશ.
(5) તમે કોઈ જગ્યાએથી પસાર થતા હોવ અને કોઈ આપત્તિ કે ઘટના બને તો ત્યાં બચાવતંત્રને શું કામગીરી કરતા જોયા છે ?
ઉત્તર: ફાયરબ્રિગેડ, પોલીસ અને ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સની ટીમ લોકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢતી અને પ્રાથમિક સારવાર આપતી જોવા મળે છે.
(6) વર્તમાન સમયમાં આપત્તિ-વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાત શા માટે ઊભી થઈ છે ?
ઉત્તર: આબોહવા પરિવર્તન અને માનવસર્જિત ભુલથી આપત્તિઓની વારંવારતા વધી છે. જાનમાલનું નુકસાન ઘટાડવા પૂર્વતૈયારી જરૂરી છે.
(7) ઇકબાલ ટી.વી. ઉપર સમાચાર જોઈ રહ્યો છે, એના ધ્યાનમાં આવ્યું કે આગામી ચોવીસ કલાકમાં જ એમના વિસ્તારમાં વાવાઝોડાની સંભાવના છે. ઇકબાલે શું કરવું જોઈએ ?
ઉત્તર: ઘરમાં પીવાનું પાણી અને ખોરાક ભેગો કરવો, રેડિયો/મોબાઈલ ચાર્જ રાખવો, ખુલ્લામાં ન નીકળવું અને સલામત સ્થળે આશ્રય લેવો.
(8) તમારે પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારની મુલાકાતે જવાનું છે. તમે કઈ-કઈ સાધનસામગ્રી સાથે લઈ જશો ? શા માટે ?
ઉત્તર: પીવાનું શુદ્ધ પાણી, સુકો ખોરાક, ટોર્ચ, ફર્સ્ટ એડ બોક્સ (દવાઓ) અને દોરડું.
(9) દુષ્કાળના સમયે ગામડાઓમાં સરકારી રાહતકાર્યો કેમ ચાલુ કરવામાં આવે છે ?
ઉત્તર: લોકોને રોજગારી આપવા, પીવાનું પાણી અને પશુઓ માટે ઘાસચારો પૂરો પાડવા માટે.
1) તમે સવારે ઊઠ્યા ત્યાંથી રાત્રે સૂઓ ત્યાં સુધીમાં કયાં-કયાં સંસાધનો ઉપયોગમાં લો છો ? કઈ રીતે ?
ઉત્તર: પાણી (શૌચ-સ્નાન માટે), હવા (શ્વસન માટે), જમીન (રહેવા માટે), વીજળી અને બળતણ.
(2) તમારા વિસ્તારમાં કેવા પ્રકારની જમીન છે ? ત્યાં કયા પાક થઈ શકતા નથી ? કેમ ?
(સ્થાનિક વિસ્તાર મુજબ જવાબ આપવો, જેમ કે કાંપવાળી જમીનમાં ડાંગર થાય પણ રણપ્રદેશના પાક ન થાય).
(3) તમારા વિસ્તારના કૂવા કે ટ્યૂબવેલ રિચાર્જ કરતા લોકોને તમે જોયા હશે, તો આવું કરવાની જરૂર કેમ પડી ? આમ કરવાથી શું લાભ થાય ?
ઉત્તર: ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઊંડું જતું રહ્યું હોવાથી. રિચાર્જ કરવાથી વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરે છે અને પાણીનું સ્તર ઊંચું આવે છે.
(4) તમારા પિતાજી કે દાદાજીએ ઘણાં એવાં પ્રાણીઓ-પક્ષીઓ જોયાં હશે જે આજે તમને જોવા નથી મળતાં. આમ થવાનું કારણ શું હોઈ શકે ?
ઉત્તર: જંગલોનો વિનાશ, પ્રદૂષણ, શિકાર અને ગીચ વસ્તીને કારણે તેમનો કુદરતી આવાસ નષ્ટ થયો છે.
(5) તમારી શાળામાં કે ગામમાં ચોમાસા દરમિયાન વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવે છે ? આમ કેમ કરવામાં આવે છે ? આનાથી ભવિષ્યમાં થનારા ફાયદાઓ જણાવો.
ઉત્તર: હા. ચોમાસામાં વૃક્ષો ઝડપથી ઊગે છે. તેનાથી પર્યાવરણ શુદ્ધ થાય છે, વરસાદ આવે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
1) મતદાન-મથક ઉપર સ્ત્રી અને પુરુષ મતદાર માટે અલગ લાઇન બનાવવામાં આવે છે. આને સમાનતાનો ભંગ કહેવાય ? શા માટે ?
ઉત્તર: ના, આ સમાનતાનો ભંગ નથી પરંતુ વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા જાળવવા માટે કરાયેલી વિશેષ અનુકૂળતા છે.
(2) એક સ્થાનિક દુકાનદારને મદદ માટે માણસની જરૂર પડી છે. ઈ.સ. 2021 માં તેણે 2009 માં જન્મેલ એક છોકરાને કામ માટે રોકે છે. આ એણે યોગ્ય કર્યું કહેવાય ? શા માટે?
ઉત્તર: ના, આ ખોટું છે. ૨૦૨૧માં તે બાળકની ઉંમર ૧૨ વર્ષ જ થાય છે. ૧૪ વર્ષથી નાની વયના બાળકને કામે રાખવો એ બાળમજૂરી અને કાયદાકીય ગુનો છે.
(3) એક ખેતરમાં રમણભાઈ અને રમીલાબહેન એક જ સરખું કામ કરે છે. ખેતરનો માલિક બંનેમાંથી કોને વધારે મહેનતાણું આપશે ? શા માટે ?
ઉત્તર: સમાન કામ માટે સમાન વેતનનો કાયદો છે, તેથી બંનેને સરખું જ મહેનતાણું મળવું જોઈએ.
(4) એક ગામની ગ્રામસભામાં વિવિધ ધર્મ અને જાતિના નાગરિકો ભેગા થયા છે. ગામની ગ્રામવિકાસ અંગેની ચર્ચામાં એમાંથી કોણ ભાગ લઈ શકશે ? શા માટે ?
ઉત્તર: ગામનો દરેક પુખ્તવયનો નાગરિક ભાગ લઈ શકશે, કારણ કે લોકશાહીમાં ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વગર દરેકને સમાન અધિકાર છે.
(1) મહેશભાઈ નગરપાલિકા વિસ્તારમાં રહે છે. તેઓ પોતાના વિસ્તારમાં થતી ગંદકી અંગે કઈ જગ્યાએ ફરિયાદ કરશે ? કઈ રીતે ?
ઉત્તર: તેઓ નગરપાલિકાની સેનિટેશન (સ્વાસ્થ્ય) શાખામાં લેખિત અરજી દ્વારા અથવા હેલ્પલાઇન/એપ દ્વારા ફરિયાદ કરી શકે છે.
(2) કરશનભાઈને હુલ્લડના ગુના માટે અદાલતે ત્રણ વર્ષની કેદની સજા કરી હતી. ત્રણ વર્ષ પૂરાં થયાં છે, હવે તેઓ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી કરી શકશે ? શા માટે ?
ઉત્તર: સામાન્ય રીતે ૨ વર્ષ કે તેથી વધુ સજા પામેલ વ્યક્તિ જેલમાંથી છૂટ્યા પછી ચોક્કસ સમય સુધી ચૂંટણી લડી શકતી નથી (ચૂંટણી કાયદા મુજબ ગેરલાયક ઠરે છે).
(3) ગુજરાતના એક ગામના સરપંચશ્રીએ કહ્યું, “મારા દાદા ઈ.સ. 1960માં જિલ્લા પંચાયતના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા.” તમે એમની વાત સાથે સંમત છો ? શા માટે ?
ઉત્તર: હા, કારણ કે ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજનો અમલ ૧૯૬૩થી થયો હતો પરંતુ તે પહેલાં પણ પંચાયતી વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં હતી.
(1) ભ્રૂણહત્યા એટલે શું ? એની વિરુદ્ધમાં કાયદો શા માટે બનાવવામાં આવ્યો હશે ?
ઉત્તર: માતાના ગર્ભમાં રહેલું બાળક દીકરી છે તે જાણી તેને જન્મ પહેલાં જ મારી નાખવું એટલે ભ્રૂણહત્યા. સ્ત્રી-પુરુષના જાતિ પ્રમાણમાં અસંતુલન અટકાવવા કાયદો બનાવાયો છે.
(2) એક ગામમાં તમામ છોકરીઓને શાળામાં દાખલ કરવામાં આવી છે, છતાં છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓની સંખ્યા ઓછી છે. આમ શા માટે થયું હશે ?
ઉત્તર: તે ગામમાં સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા અથવા છોકરીઓ પ્રત્યેના ભેદભાવને કારણે છોકરીઓનો જન્મદર ઓછો હોઈ શકે છે.
(1) ભારતમાં ટેલિગ્રામ (તાર) ની સુવિધા શા માટે બંધ કરવામાં આવી હશે ?
ઉત્તર: ઈમેઈલ, મોબાઈલ ફોન અને એસએમએસ જેવાં આધુનિક, ઝડપી અને સસ્તા સાધનો આવવાને કારણે.
(2) ચલચિત્રો (ફિલ્મો) ના કારણે આપણા પહેરવેશમાં શું ફરક પડ્યો છે ?
ઉત્તર: લોકો પરંપરાગત પહેરવેશ છોડીને ફેશન અને ફિલ્મી કલાકારો જેવા આધુનિક કપડાં પહેરવા લાગ્યા છે.
(3) એક વિદ્યાર્થી તરીકે તમે મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરશો ?
ઉત્તર: અભ્યાસલક્ષી માહિતી મેળવવા, શૈક્ષણિક વિડિયો જોવા અને મર્યાદિત સમય માટે જ મોબાઈલનો ઉપયોગ કરીશ.
(4) મોબાઇલ ફોન દ્વારા ખોટા સંદેશાઓ ફેલાવનારાઓ સામે તમને કાયદાની જરૂર લાગે છે ? શા માટે ?
ઉત્તર: હા, કારણ કે ખોટા મેસેજ કે અફવાઓથી સમાજમાં શાંતિ ડહોળાય છે અને ગુનાખોરી વધે છે.
(1) એક નગરમાં દર રવિવારે બજાર ભરાય છે. આવા બજારને કયા નામે ઓળખશો ? આ પ્રકારે ભરાતા બજારથી શું ફાયદા થાય છે ?
ઉત્તર: તેને રવિવારી (સાપ્તાહિક/ગુજરી) બજાર કહેવાય. ફાયદો એ છે કે વસ્તુઓ સસ્તા ભાવે મળે છે અને એક જ જગ્યાએ બધી જ જરૂરિયાતો પૂરી થાય છે.
(2) મહોલ્લા બજારમાંથી મોટા ભાગે કઈ-કઈ વસ્તુઓની ખરીદી થાય છે ? શા માટે ?
ઉત્તર: દૂધ, શાકભાજી, કરિયાણું અને દવાની ખરીદી થાય છે, કારણ કે આ વસ્તુઓ ઘરની નજીક અને રોજિંદી જરૂરિયાતની હોય છે.
(3) માર્કેટ યાર્ડ બનાવવાથી ખેડૂતોને શું લાભ થયો ?
ઉત્તર: જાહેર હરાજીથી પાકના વાજબી ભાવ મળે છે, ગેરરીતિઓ અટકે છે અને રાત્રિ રોકાણ તથા ગોડાઉનની સગવડ મળે છે.
(4) માર્કેટ યાર્ડની સ્થાપના અગાઉ ખેડૂતો પોતાની ખેતપેદાશો કઈ રીતે વેચતા હશે ?
ઉત્તર: સ્થાનિક વેપારીઓ કે દલાલોને કૂચવીને ઓછા ભાવે કે વ્યાજખોરોના દબાણ હેઠળ વેચતા હતા, જેથી તેમનું શોષણ થતું હતું.
(5) કોઈ પણ વસ્તુની ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહક તરીકે તમે કઈ કાળજી લેશો ?
ઉત્તર: પાકું GST બિલ લઈશ, માર્કા (ISI, AGMARK, FSSAI, Hallmark) ચકાસીશ અને એક્સપાયરી ડેટ જોઈને જ ખરીદી કરીશ.