ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
ઉત્તર: મુઘલયુગના મુખ્ય સ્થાપત્યો નીચે મુજબ છે:
હુમાયુનો મકબરો (દિલ્લી)
અકબરે બંધાવેલ આગ્રાનો કિલ્લો અને ફતેપુર સિક્રીનો કિલ્લો
શેરશાહનો સસારામનો મકબરો
શાહજહાંએ બંધાવેલ તાજમહાલ (આગ્રા) અને દિલ્લીનો લાલકિલ્લો (જેમાં દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ, રંગમહેલ અને મયૂરાસન)
બાગ-બગીચા: કશ્મીરનો નિશાતબાગ, લાહોરનો શાલીમાર બાગ અને આગ્રાનો આરામબાગ.
(૧) રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન બંધાયેલી હતી.
ઉત્તર: સાચું (સોલંકી રાજવી ભીમદેવ પહેલાના રાણી ઉદયમતિએ બંધાવી હતી)
(૨) રાજરાજેશ્વર મંદિર શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય છે.
ઉત્તર: ખોટું (શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય અમૃતસરનું 'સુવર્ણમંદિર' છે)
(૩) ઉપરકોટનું મૂળ નામ ઇલ્વદુર્ગ હતું.
ઉત્તર: ખોટું (ઉપરકોટનું મૂળ નામ 'ગિરિદુર્ગ' હતું)
(૪) દુનિયામાં એક જ જગ્યાએ પહાડ પર સૌથી વધારે મંદિર હોય તેવું સ્થળ એટલે પાવાપુરી.
ઉત્તર: ખોટું (પાવાપુરી અને પાલિતાણા બંને એવાં સ્થળો છે, પરંતુ પાઠ્યપુસ્તકના સંદર્ભ મુજબ પાલિતાણાના શત્રુંજય ડુંગર પર ચોવીસે તીર્થંકરોના મંદિરો આવેલાં છે)
(૫) ગુજરાતમાં કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં પાળિયાઓની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.
ઉત્તર: સાચું
ગુજરાતમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય તરીકે પાળિયાનો સમાવેશ થાય છે. પાળિયા સાથે કોઈ વીર યોદ્ધાઓની વીરગાથાઓ જોડાયેલી હોય છે. મોટે ભાગે આવા યોદ્ધાઓના પાળિયા યુદ્ધસ્થળ અથવા તેમના મૃત્યુના સ્થળે બાંધવામાં આવે છે. આ પાળિયાની વર્ષમાં તેમની તિથિ પ્રમાણે પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવતી હોય છે.
શ્રેષ્ઠતમ ઉદાહરણો: જામનગર પાસે ભૂચર મોરીનો 'સૂરજ કુંવરબાનો પાળિયો' અને સોમનાથ મંદિર પાસે 'હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો'.
ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર સોલંકીયુગના રાજવી ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળમાં બંધાયેલું હતું.
સ્થાપત્યકીય વિશેષતા: આ મંદિરનું પૂર્વ દિશામાં આવેલ પ્રવેશદ્વાર એવી રીતે રચાયેલ હતું કે, સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ મંદિરની છેક અંદર ગર્ભગૃહ સુધી રેલાઈને સૂર્યપ્રતિમાના મુકુટની મધ્યમાં રહેલા મણિ પર પડતાં સમગ્ર મંદિર પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠતું અને દિવ્યતા પ્રગટતી હતી.
મંદિરમાં સૂર્યની ૧૨ વિવિધ મૂર્તિઓ અંકિત થયેલી આજે પણ જોઈ શકાય છે.
મંદિરની બહારના જળકુંડની ચારેબાજુ નાનાં-નાનાં કુલ ૧૦૮ જેટલાં મંદિરો આવેલાં છે, જે ઉષા અને સંધ્યાકાળે પ્રગટતી દીપમાળાને લીધે નયનરમ્ય દૃશ્ય ઊભું કરે છે.
સોલંકીવંશના રાજા ભીમદેવ પહેલાંના રાણી ઉદયમતિ દ્વારા સ્થાપિત 'રાણીની વાવ' વિશ્વપ્રસિદ્ધ વાવનો નમૂનો છે.
આ વાવ ગુજરાતના પ્રાચીન પાટનગર પાટણમાં આવેલી સાત માળની વાવ છે, જે શિલ્પ-સ્થાપત્યનો અજોડ નમૂનો અને અજાયબી સમાન છે.
રાજા ભીમદેવના મૃત્યુ પછી રાણી ઉદયમતિએ તેનું બાંધકામ કરાવ્યું હતું.
યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ વાવને 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ' નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.
મુઘલ સ્થાપત્યકલા એકદમ વિશિષ્ટ અને ભવ્ય હતી.
મહત્ત્વના સ્થાપત્યો: હુમાયુનો મકબરો, અકબરે બંધાવેલ આગ્રાનો કિલ્લો અને ફતેપુર સિક્રીનો કિલ્લો તથા શેરશાહનો સસારામનો મકબરો આ સમયના અગત્યના સ્થાપત્યો છે.
બાગ-બગીચા: મુઘલોએ બાગ-બગીચાની પરંપરા શરૂ કરી, જેમાં કશ્મીરનો નિશાતબાગ, લાહોરનો શાલીમાર બાગ અને આગ્રાનો આરામબાગ પ્રસિદ્ધ છે.
તાજમહાલ: શાહજહાંએ પોતાની બેગમ મુમતાજ મહલની યાદમાં આગ્રામાં યમુના નદીના કિનારે તાજમહાલ બંધાવ્યો, જે વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
લાલકિલ્લો: શાહજહાંએ દિલ્લીમાં લાલ પથ્થરોથી લાલકિલ્લો બંધાવ્યો, જેમાં દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ અને રંગમહેલ જેવી મનોહર ઇમારતો તથા કલાત્મક મયૂરાસન બનાવડાવ્યું હતું.