ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
| 'અ' વિભાગ | 'બ' વિભાગ (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (1) કાંગસિયા | (F) સૌંદર્ય પ્રસાધનોનું વેચાણ |
| (2) વિચરતી જાતિઓ | (A) ભવૈયા, ગારુડી, વાંસફોડા |
| (3) વણજારા | (D) અનાજ અને ચીજવસ્તુઓની હેરફેર |
| (4) દેવીપૂજક | (B) જ્ઞાતિપંચ લવાદની પ્રભાવી ભૂમિકા |
| (5) વિમુક્ત જાતિઓ | (C) મિયાણા, વાઘેર, ડફેર |
(1) એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને સતત ફરતી રહેતી જાતિઓને વિચરતી કે વિમુક્ત જાતિઓ કહેવામાં આવતી.
(2) વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિનાં બાળકોના અભ્યાસ માટે આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
(3) પોઠનો સમૂહ 'વણજાર' (ટાંડું) તરીકે ઓળખાતો.
(1) વિચરતી જાતિના લોકો માટે સરકારે ગૃહધિરાણ યોજનાઓ જાહેર કરી છે.
ઉત્તર: ખોટું
(2) ગુજરાતમાં નટ, બજાણિયા, કાંગસિયા જેવી વિચરતી વિમુક્ત જાતિઓ વસે છે.
ઉત્તર: સાચું
(3) નટ બજાણિયા નેસમાં રહે છે.
ઉત્તર: ખોટું
(4) શાહજહાંએ તેનાં લખાણોમાં વણજારાઓના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
ઉત્તર: ખોટું (નોંધ: બાદશાહ જહાંગીરે તેમનાં લખાણોમાં વણજારાઓના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.)
વિનિમયનો પ્રકાર: વિચરતી જાતિના પશુપાલકો સ્થાયી ખેડૂતો પાસેથી અનાજ, કપડાં, વાસણો અને અન્ય નિત્યવપરાશની વસ્તુઓ લેતા અને તેના બદલામાં ખેડૂતોને ઊન, ઘી વગેરે જેવી પશુપાલનની પેદાશો આપતા.
કારણ: વિચરતી જાતિના પશુપાલકો સતત એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ભ્રમણ કરતા હોવાથી તેઓ ખેતી કરી શકતા નહોતા. તેથી પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે તેમણે સ્થાયી ખેડૂતો સાથે વસ્તુ-વિનિમય (બાર્ટર સિસ્ટમ) કરવો પડતો હતો.
સરકારે વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓના વિકાસ માટે નીચે મુજબના પ્રયત્નો કર્યા છે:
બંધારણીય દરજ્જો અને મુક્તિ: ઈ.સ. ૧૯૫૨માં 'ક્રિમિનલ ટ્રાઇબ્ન ઍક્ટ' જેવા કાળા કાયદામાંથી આ જાતિઓને મુક્ત કરી તેમને 'વિમુક્ત જાતિઓ' તરીકે સન્માનભર્યું સ્થાન અને માનવ અધિકારો આપ્યા.
વિશેષ યોજનાઓ: આ જાતિઓને અતિ પછાત અને વધુ પછાત શ્રેણીમાં મૂકી તેમના સ્થાયી વસવાટ માટેની વિશિષ્ટ યોજનાઓ બનાવી.
શિક્ષણની સુવિધા: આ જાતિઓનાં બાળકો માટે ખાસ આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
મૂળ પ્રવાહમાં સમાવેશ: શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, સ્વચ્છતા, રહેઠાણ (મકાન) અને રોજગારીની સવલતો પૂરી પાડીને તેઓને સમાજના મુખ્ય પ્રવાહ સાથે જોડાવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
નટ (કે બજાણિયા) લોકો દ્વારા નીચે મુજબના વિવિધ અંગકરતબો કરીને લોકોનું મનોરંજન કરવામાં આવે છે:
દોરડાં પર ચાલવું.
લાકડી પર ચાલવું અને સંતુલન જાળવવું.
જાદુના ખેલ કરવા.
શારીરિક કસરતો અને વિવિધ સાહસિક અંગકરતબો દર્શાવવા.
વણજારા પ્રાચીન સમયથી અર્થતંત્રમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા હતા:
વેપારી પોઠોની હેરફેર: વણજારાઓ તેમની પોઠો (બળદોના સમૂહ) દ્વારા અનાજ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લાવવા-લઈ જવાનું કામ કરતા હતા.
શહેરી બજારો સાથે જોડાણ: અલાઉદ્દીન ખિલજી દિલ્હીના બજારો સુધી અનાજ અને ચીજવસ્તુઓ પહોંચાડવા વણજારાઓનો ઉપયોગ કરતો હતો.
સેના માટે પુરવઠો: યુદ્ધ દરમિયાન વણજારાઓ મુઘલ સેના માટે અનાજ અને અન્ય સામગ્રી પહોંચાડવાનું મહત્વનું કામ કરતા.
ભારત અને વિશ્વ વચ્ચેની કડી: મધ્ય એશિયાથી અનેક ચીજવસ્તુઓ વણજારાઓ દ્વારા ભારતમાં આવતી અને ભારતમાંથી બહાર જતી, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પણ પ્રોત્સાહિત થતો હતો.