ધોરણ 7 | విષય: SocialScience
પરિચય: મધ્યકાળમાં ભારતમાં થયેલાં ધાર્મિક આંદોલનોમાં સૂફી ચળવળનો અગત્યનો ફાળો છે. સૂફી શબ્દ ઇસ્લામના ધાર્મિક વિચારોને વ્યક્ત કરે છે.
મુખ્ય વિચાર: તેનો મુખ્ય મકસદ ઈશ્વર અને મનુષ્ય વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો હતો. તેણે હિંદુ-મુસ્લિમ સાંસ્કૃતિક સમન્વયને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
મુખ્ય પરંપરાઓ: ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર ચાર મુખ્ય પરંપરાઓ હતી: (1) ચિશ્તી, (2) સુહરાવર્દી, (3) કાદરી અને (4) નક્શબંદી.
મુખ્ય સંતો: અજમેરમાં મોઇનુદ્દીન ચિશ્તીએ ચિશ્તી પરંપરા સ્થાપી, જે કોમી એકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બની. આ સિવાય કુતુબુદ્દીન બખ્તિયાર, બાબા ફરીદ, નિઝામુદ્દીન ઓલિયા અને દક્ષિણમાં શેખ બુરહાનુદ્દીન ગરીબ જેવા જાણીતા સૂફી સંતો થઈ ગયા.
ભક્તિ-આંદોલન લોકપ્રિય થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
સરળ ભાષા: સંતોએ કોઈ જટિલ ભાષાને બદલે લોકબોલી અને આમજનતાની ભાષામાં ઉપદેશ આપ્યો તેમજ સાહિત્ય અને પદોની રચના કરી.
આડંબર અને ભેદભાવનો વિરોધ: આ આંદોલને સમાજમાંથી ઊંચનીચના ભેદભાવ, વહેમો, અંધશ્રદ્ધા, કુરિવાજો અને મૂર્તિપૂજા કે ક્રિયાકાંડનો વિરોધ કર્યો.
સરળ માર્ગ: સંતોએ ઈશ્વરપ્રાપ્તિ માટેનો સાદો, સરળ અને અનુરાગપૂર્ણ માર્ગ બતાવ્યો.
સમાનતાનો સંદેશ: ભક્તિમાર્ગના દ્વાર સમાજના તમામ વર્ગો, જાતિઓ અને મહિલાઓ માટે ખુલ્લા મુકાયા હતા.
મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર પંઢરપુરનું વિઠોબા મંદિર હતું. અહીંના મુખ્ય સંતો:
જ્ઞાનેશ્વર: તેમણે મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનના શ્રીગણેશ કર્યા. માત્ર ૧૫ વર્ષની વયે તેમણે ભગવદ્ગીતા પર ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ નામના ગ્રંથની રચના કરી.
નામદેવ: યુવાનીમાં અધર્મનો માર્ગ છોડી સાચા ધર્મનો માર્ગ અપનાવી મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત બન્યા.
એકનાથ: તેમણે ઊંચનીચ અને નાતજાતના ભેદભાવનો વિરોધ કરી સૌને સમાન ગણાવ્યા.
તુકારામ: મહારાષ્ટ્રના સંતકવિ, જેમના રચેલા ‘અભંગો’ આજે પણ ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
સમર્થ ગુરુ રામદાસ: છત્રપતિ શિવાજીના ગુરુ હતા. તેમણે લોકોને આધ્યાત્મિક અને સાંસારિક જીવનને જોડતો ઉપદેશ આપવા ‘દાસબોધ’ ગ્રંથ રચ્યો.
સંત કબીર મધ્યકાલીન એકેશ્વર પરંપરાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંત હતા.
તેઓ વ્યવસાયે વણકર હતા અને ગૃહસ્થી હોવા છતાં નિર્ગુણ શાખાના સંત તરીકે પૂજાતા.
તેઓ ધર્મ અને સંપ્રદાયની એકતામાં માનતા હતા. તેમના મતે ઈશ્વર એક જ છે, નિરાકાર અને સર્વવ્યાપી છે.
તેમણે મૂર્તિપૂજા, આડંબર અને જ્ઞાતિભેદનો સખત વિરોધ કર્યો હતો.
તેમનો કવિતાસંગ્રહ 'બીજક' તરીકે જાણીતો છે. તેમના દોહાઓ અને સાખીઓ સમાજમાં એકતા અને સદાચારનો સંદેશ આપે છે.
(1) મારા ગુરુ સમર્થ રામદાસ હતા.
ઉત્તર: છત્રપતિ શિવાજી
(2) હું મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.
ઉત્તર: વિઠોબા મંદિર (પંઢરપુર)
(3) અજમેરમાં ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરનાર હું હતો.
ઉત્તર: મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી (ખ્વાજા મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી)