chapter 10
ધોરણ 8 | విષય: Science
(a) ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરી શકતો નથી. [ T ]
(b) કંપન કરતી વસ્તુના એક સેકન્ડમાં થતા દોલનોની સંખ્યાને તેનો આવર્તકાળ કહે છે. [ F ] (તેને 'આવૃત્તિ' કહેવાય)
(c) જો કંપનનો કંપવિસ્તાર મોટો હોય, તો ધ્વનિ દુર્બળ હોય છે. [ F ] (કંપવિસ્તાર મોટો હોય તો ધ્વનિ પ્રબળ/મોટો હોય)
(d) મનુષ્યના કાન માટે શ્રવણીય રેન્જ 20 Hz થી 20,000 Hz હોય છે. [ T ]
(e) જેમ કંપનની આવૃત્તિ ઓછી તેમ પીચ વધારે. [ F ] (આવૃત્તિ ઓછી તો પીચ ઓછો)
(f) અનિચ્છનીય કે અરુચિકર ધ્વનિ સંગીત તરીકે ઓળખાય છે. [ F ] (તેને 'ઘોંઘાટ' કહેવાય)
(g) ધ્વનિ પ્રદૂષણ આંશિક શ્રવણ અશક્તતા ઉત્પન્ન કરી શકે છે. [ T ]
(a) એક દોલન પૂરું કરવા વસ્તુને લાગતા સમયને આવર્તકાળ કહે છે.
(b) પ્રબળતા કંપનની કંપવિસ્તાર થી નક્કી થાય છે.
(c) આવૃત્તિનો એકમ હર્ટ્ઝ (Hz) છે.
(d) અનિચ્છનીય ધ્વનિને ઘોંઘાટ કહેવાય છે.
(e) કંપનની આવૃત્તિ થી ધ્વનિનું તીણાપણું નક્કી થાય છે.
આવૃત્તિ (Frequency):
આવૃત્તિ=લીધેલો સમય (સેકન્ડમાં)દોલનોની સંખ્યા=440=10 Hz
આવર્તકાળ (Time Period):
આવર્તકાળ=દોલનોની સંખ્યાલીધેલો સમય (સેકન્ડમાં)=
અહીં, આવૃત્તિ = 500 Hz
આવર્તકાળ=આવૃત્તિ1=5001=0.002 સેકન્ડ
(a) ઢોલક: ખેંચાયેલી ત્વચા / પટલ (Membrane)
(b) સિતાર: તણાયેલી દોરી / તાર (Stretched string)
(c) વાંસળી: હવાનો સ્તંભ (Air column)
તફાવત:
| ઘોંઘાટ (Noise) | સંગીત (Music) |
|---|---|
| તે અપ્રિય અને અરુચિકર ધ્વનિ છે. | તે કર્ણપ્રિય અને સુખદ ધ્વનિ છે. |
| તે સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. | તે માનસિક શાંતિ અને આનંદ આપે છે. |
| ઉદાહરણ: વાહનોનો અવાજ, ફેક્ટરીનો અવાજ. | ઉદાહરણ: વાંસળી કે હાર્મોનિયમનો અવાજ. |
હા, જો સંગીત ખૂબ જ મોટા અવાજે (ઉચ્ચ પ્રબળતાથી) વગાડવામાં આવે કે સાંભળવામાં આવે, તો તે અગવડ ઊભી કરે છે અને ઘોંઘાટ બની જાય છે.
વાહનોના હોર્ન અને એન્જિનનો અવાજ.
લાઉડસ્પીકર અને ડીજે (DJ)નો મોટો અવાજ.
કારખાનાઓ અને મશીનરીનો અવાજ.
ફટાકડા ફૂટવાનો અવાજ.
ઘરમાં મોટા અવાજે ચાલતા ટીવી, મિક્સર, કૂલર કે એર કન્ડીશનર.
ઘોંઘાટને કારણે અનિદ્રા (ઊંઘ ન આવવી)ની સમસ્યા થાય છે.
હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઈપર ટેન્શન) અને ચિંતા/તાણ વધે છે.
સતત મોટા અવાજ વચ્ચે રહેવાથી વ્યક્તિની સાંભળવાની ક્ષમતા કામચલાઉ અથવા કાયમી ધોરણે ઓછી થઈ જાય છે (બહેરાશ આવે છે).
હું મારા માતાપિતાને રસ્તાથી ત્રણ ગલી છોડીને આવેલું ઘર ખરીદવાની સલાહ આપીશ.
કારણ:
રસ્તાના કિનારે આવેલા ઘરમાં વાહનોની સતત અવરજવર, હોર્નનો અવાજ અને ધૂળ-ધુમાડો વધુ હશે, જેનાથી ધ્વનિ પ્રદૂષણ વધશે અને સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડશે. જ્યારે રસ્તાથી દૂર આવેલી ગલીના ઘરમાં વાહનોનો ઘોંઘાટ ઓછો પહોંચશે, જેથી ત્યાં શાંતિ રહેશે.
કંઠસ્થાનનું કાર્ય:
મનુષ્યમાં ધ્વનિ સ્વરપેટી અથવા કંઠસ્થાન (Larynx) માંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
તે શ્વાસનળીના ઉપલા છેડા પર આવેલું હોય છે.
તેમાં બે સ્વરતંતુઓ એવી રીતે ખેંચાયેલા હોય છે કે વચ્ચે હવાની અવરજવર માટે સાંકડી તિરાડ રહે છે.
જ્યારે ફેફસાંમાંથી હવા આ તિરાડ દ્વારા બહાર ધકેલાય છે, ત્યારે સ્વરતંતુઓ કંપન અનુભવે છે અને ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
આનું કારણ એ છે કે પ્રકાશની ઝડપ ધ્વનિની ઝડપ કરતાં ખૂબ જ વધારે હોય છે.
હવામાં પ્રકાશની ઝડપ આશરે 3×108 m/s (3,00,000 km/s) છે.
જ્યારે હવામાં ધ્વનિની ઝડપ માત્ર 340 m/s જેટલી જ છે.
આથી, વીજળીનો પ્રકાશ આપણી આંખ સુધી ખૂબ જ ઝડપથી પહોંચી જાય છે, જ્યારે મેઘગર્જનાનો અવાજ આપણા કાન સુધી પહોંચવામાં થોડો સમય લે છે.