chapter 11

સાચો જવાબ:

(a) વિદ્યુતનું વહન કરતા મોટાભાગના પ્રવાહીઓ ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર ના દ્રાવણો હોય છે.

(b) કોઈ દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થવાને કારણે રાસાયણિક અસર ઉત્પન્ન થાય છે.

(c) જો કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે, તો કૉપર એ બેટરીના ઋણ (-) છેડા સાથે જોડેલી પ્લેટ પર જમા થાય છે.

(d) વિદ્યુતપ્રવાહ દ્વારા કોઈ પદાર્થ પર જરૂરી ધાતુનું પડ ચઢાવવાની પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રૉપ્લેટિંગ (વિદ્યુતઢોળ) કહે છે.

સાચો જવાબ: જ્યારે ટેસ્ટરના મુક્ત છેડાઓને દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે ત્યારે જો દ્રાવણ વિદ્યુતનું વાહક હોય, તો વિદ્યુત પરિપથ પૂર્ણ થાય છે અને પરિપથમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે. વિદ્યુતપ્રવાહ પોતાની ચુંબકીય અસર ઉત્પન્ન કરે છે, જેના કારણે નજીકમાં રાખેલી હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન (હલનચલન) દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ:

1. 
   

   લીંબુનો રસ

   
   


2. 
   

   નળનું પાણી

   
   


3. 
   

   વિનેગર (સરકો) / કૉપર સલ્ફેટનું દ્રાવણ

   
   

સાચો જવાબ:

બલ્બ પ્રકાશિત ન થવાના શક્ય કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

1. 
   

   જોડાણ ઢીલું હોવું: પરિપથમાં તારનું જોડાણ ક્યાંકથી ઢીલું હોઈ શકે.

   
   


2. 
   

   બલ્બ ઊડી ગયો હોવો: બલ્બનો ફિલામેન્ટ તૂટેલો હોઈ શકે.

   
   


3. 
   

   બેટરીના સેલ વપરાઈ ગયા હોવા: વિદ્યુતકોષ (સેલ)માંથી વિદ્યુતપ્રવાહ મળતો ન હોય.

   
   


4. 
   

   દ્રાવણ વિદ્યુતનું અવાહક/મંદવાહક હોવું: પાત્રમાં ભરેલું પ્રવાહી (જેમ કે નિસ્યંદિત પાણી) વિદ્યુતનું વહન ન કરતું હોય.

   
   


5. 
   

   નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ: પ્રવાહીમાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ એટલો નિર્બળ હોય કે તે બલ્બના ફિલામેન્ટને પૂરતો ગરમ ન કરી શકે.

   
   

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ:

ના, શુદ્ધ પાણી (નિસ્યંદિત પાણી) ક્ષારમુક્ત હોવાથી વિદ્યુતનું વહન કરતું નથી (તે વિદ્યુતનું મંદવાહક છે).

તેને વાહક બનાવવા માટે તેમાં થોડું સામાન્ય મીઠું (મીઠાનો ક્ષાર), લીંબુનો રસ (ઍસિડ) અથવા કોસ્ટિક સોડા (બેઇઝ) ઉમેરી શકાય છે.

સાચો જવાબ: ફાયરમેન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું સામાન્ય પાણી એ ક્ષારયુક્ત હોય છે, જે વિદ્યુતનું સુવાહક છે. જો વિદ્યુત પુરવઠો ચાલુ રાખવામાં આવે અને પાણી વિદ્યુત વાયરો કે ઉપકરણો પર પડે, તો પાણી મારફતે વિદ્યુતપ્રવાહ ફાયરમેનના શરીરમાંથી પસાર થઈ શકે છે અને તેમને પ્રાણઘાતક વીજઆંચકો (Shock) લાગી શકે છે. તેથી સુરક્ષા માટે મુખ્ય વીજ પુરવઠો બંધ કરવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ: સમુદ્રના પાણીમાં પીવાના પાણીની સરખામણીમાં ઓગળેલા ક્ષારોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આથી, સમુદ્રનું પાણી પીવાના પાણી કરતાં વિદ્યુતનું વધુ સારું સુવાહક છે. પરિણામે, તેમાંથી વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે અને ચુંબકીય સોય વધારે કોણાવર્તન (ચલિત) દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ:

ના, તે બિલકુલ સુરક્ષિત નથી.

કારણ: વરસાદનું પાણી વાતાવરણના પ્રદૂષકો અને વાયુઓ સાથે ભળવાથી ક્ષારયુક્ત અને ઍસિડિક બને છે, જે વિદ્યુતનું સુવાહક હોય છે. ધોધમાર વરસાદમાં મરામત કામ કરતી વખતે ઇલેક્ટ્રિશિયનને ભારે વીજઆંચકો (Shock) લાગવાનું જોખમ રહે છે.

સાચો જવાબ: વરસાદનું પાણી જ્યારે વાતાવરણમાંથી પસાર થઈને જમીન પર આવે છે, ત્યારે હવામાં રહેલા દૂષિત વાયુઓ (જેવા કે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ) અને ધૂળના કણો તેમાં ઓગળી જાય છે. આ કારણે વરસાદી પાણીમાં ક્ષારો અને ઍસિડ ભળવાથી તે વિદ્યુતનું સુવાહક બની જાય છે, જેથી ટેસ્ટરની ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ:

1. 
   

   કારના અમુક ભાગો અને બમ્પર (ક્રોમિયમ પ્લેટિંગ)

   
   


2. 
   

   બાથરૂમના નળ અને શાવર

   
   


3. 
   

   સાઇકલના હેન્ડલ અને પૈડાંની રીમ

   
   


4. 
   

   રસોડાના ગેસ બર્નર

   
   


5. 
   

   સસ્તા આભૂષણો/દાગીના (ચાંદી કે સોનાનું આવરણ)

   
   


6. 
   

   ખોરાક રાખવાના ટિનના ડબ્બા (લોખંડ પર ટિનનું પ્લેટિંગ)

   
   


7. 
   

   દરવાજાના હેન્ડલ અને લોખંડના પુલ/વાહનો (ઝિંકનું પ્લેટિંગ)

   
   

સાચો જવાબ:

અશુદ્ધ કૉપરના સળિયાને બેટરીના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડવો જોઈએ.

કારણ:

જ્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી મુક્ત થતા કૉપરના ઘન આયનો (ધનાયન) બેટરીના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે જોડાયેલી શુદ્ધ કૉપરની પ્લેટ તરફ આકર્ષાઈને તેના પર જમા થાય છે. દ્રાવણમાં કૉપરની પડેલી આ ખોટ પૂરી કરવા માટે, ધન (+) ધ્રુવ પર જોડાયેલા અશુદ્ધ કૉપરના સળિયામાંથી સમાન માત્રામાં કૉપર ઓગળીને દ્રાવણમાં ભળે છે. આથી અશુદ્ધ સળિયાને ધન ધ્રુવ સાથે જ જોડવો પડે.