ધોરણ 8 | విષય: Science
(a) સૂક્ષ્મજીવોને માઇક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક-યંત્ર) ની મદદથી જોઈ શકાય છે.
(b) નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન સીધે સીધું જ કરે છે, જેનાથી ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.
(c) આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન યીસ્ટ ની મદદથી કરવામાં આવે છે.
(d) કૉલેરા બૅક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
| કૉલમ - A | કૉલમ - B (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (i) બૅક્ટેરિયા | (e) કૉલેરા કારક |
| (ii) રાઇઝોબિયમ | (a) નાઇટ્રોજન સ્થાપન |
| (iii) લેક્ટોબેસિલસ | (b) દહીં જમાવવું |
| (iv) યીસ્ટ | (c) બ્રેડનું બેકિંગ |
| (v) પ્રજીવ | (d) મેલેરિયા કારક |
| (vi) વાઇરસ | (f) AIDS કારક |
ના, સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી કારણ કે તે કદમાં અત્યંત નાના હોય છે.
તેમને જોવા માટે માઇક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક-યંત્ર) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલીક ફૂગ (જેમ કે બ્રેડ પર ઉગતી ફૂગ) ને બિલોરી કાચ (મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ) ની મદદથી પણ જોઈ શકાય છે.
સૂક્ષ્મજીવોને મુખ્ય ચાર સમૂહમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
બૅક્ટેરિયા (દા.ત. લેક્ટોબેસિલસ)
ફૂગ (દા.ત. પેનિસિલિયમ, બ્રેડ મોલ્ડ)
પ્રજીવ (દા.ત. અમીબા, પેરામિશિયમ)
લીલ (દા.ત. સ્પાયરોગાયરા, ક્લેમિડોમોનાસ)
(નોંધ: વાઇરસ પણ સૂક્ષ્મદર્શી છે, પરંતુ તે આ ચાર સમૂહથી થોડો અલગ છે કારણ કે તે માત્ર યજમાનના શરીરની અંદર જ પ્રજનન કરે છે).
વાતાવરણના નાઇટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરતા મુખ્ય સૂક્ષ્મજીવો નીચે મુજબ છે:
રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા (જે શિમ્બી કુળની એટલે કે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળમાં રહે છે).
એઝેટોબૅક્ટર બૅક્ટેરિયા.
નીલહરિત લીલ (સાઇનોબેક્ટેરિયા).
સૂક્ષ્મજીવો આપણને ઘણી રીતે ઉપયોગી છે:
દહીં બનાવવા: લેક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયા દૂધને દહીંમાં ફેરવે છે.
બેકિંગ ઉદ્યોગમાં: યીસ્ટનો ઉપયોગ બ્રેડ, કેક, પેસ્ટ્રીઝ અને ઈડલી-ઢોંસાના ખીરાને ફુલાવવા (આથવણ માટે) થાય છે.
આલ્કોહોલના ઉત્પાદનમાં: મોટા પાયે આલ્કોહોલ, દારૂ અને વિનેગર (ઍસિટિક ઍસિડ) બનાવવા યીસ્ટ વપરાય છે.
દવાઓ (એન્ટિબાયોટિક્સ) બનાવવા: બૅક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી પેનિસિલિન, સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન જેવી એન્ટિબાયોટિક્સ બને છે.
રસી બનાવવા: કૉલેરા, શીતળા, કમળો અને પોલિયો જેવા રોગો સામે રક્ષણ આપતી રસી સૂક્ષ્મજીવોમાંથી બનાવાય છે.
પર્યાવરણની સફાઈ: બૅક્ટેરિયા અને ફૂગ મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના કચરાનું વિઘટન કરી પર્યાવરણને શુદ્ધ રાખે છે.
કુદરતી ખાતર બનાવવા: જૈવિક કચરાના વિઘટનથી ફળદ્રુપ કુદરતી ખાતર બને છે.
જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા: રાઇઝોબિયમ જેવા બૅક્ટેરિયા નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જમીન ફળદ્રુપ બનાવે છે.
ચીઝ અને અથાણાંમાં: ચીઝ અને વિવિધ અથાણાંના ઉત્પાદનમાં બૅક્ટેરિયા મદદ કરે છે.
પશુઆહારમાં: પાલતુ પ્રાણીઓ અને મરઘાને રોગોથી બચાવવા તેમના આહારમાં સૂક્ષ્મજીવોથી બનેલી દવાઓ ભેળવવામાં આવે છે.
સૂક્ષ્મજીવો નીચે મુજબ નુકસાન કરે છે:
માનવમાં રોગો: તે મનુષ્યમાં કૉલેરા, ટાઇફોઇડ, ક્ષય (TB), શરદી, પોલિયો, અછબડા, મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા ચેપી રોગો ફેલાવે છે.
પ્રાણીઓમાં રોગો: ઢોરમાં થતો ગંભીર 'એન્ટ્રેક્સ' રોગ બૅક્ટેરિયાથી અને 'ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ' વાઇરસથી થાય છે.
વનસ્પતિમાં રોગો: ઘઉંનો અંગારિયો (ફૂગ), લીંબુના બળિયા ટપકાં (બૅક્ટેરિયા) અને ભીંડાનો પીળી નસનો રોગ (વાઇરસ) પાકનું ઉત્પાદન ઘટાડે છે.
ખોરાક બગાડવો (ફૂડ પોઇઝનીંગ): વાસી કે ખુલ્લા ખોરાક પર સૂક્ષ્મજીવો ઝેરી પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે, જે ખાવાથી માણસ ગંભીર બીમાર પડે છે અથવા મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
વસ્તુઓનું નુકસાન: સૂક્ષ્મજીવો કપડાં, ચામડાની વસ્તુઓ અને લાકડાને પણ બગાડે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ એટલે: બૅક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી બનેલી એવી દવાઓ જે બીમારી પેદા કરનારા સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે, તેને એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિકો) કહે છે. દા.ત. પેનિસિલિન, ટેટ્રાસાયક્લિન.
રાખવાની સાવધાનીઓ:
એન્ટિબાયોટિક્સ હંમેશાં માન્ય ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ લેવી જોઈએ.
ડૉક્ટરે કીધેલો દવાનો કોર્સ અધૂરો છોડવો જોઈએ નહીં, તેને સંપૂર્ણ પૂરો કરવો જોઈએ.
બિનજરૂરી કે અયોગ્ય માત્રામાં એન્ટિબાયોટિક્સ ન લેવી જોઈએ, નહિતર ભવિષ્યમાં જ્યારે જરૂર હશે ત્યારે તે ઓછી અસર કરશે.
ખોટી રીતે દવા લેવાથી શરીરમાં રહેલા ઉપયોગી અને ફાયદાકારક બૅક્ટેરિયા પણ નષ્ટ થઈ શકે છે.
શરદી, ઉધરસ અને તાવ જેવા વાઇરસથી થતા રોગોમાં એન્ટિબાયોટિક્સ લેવી જોઈએ નહીં, કારણ કે તે વાઇરસ પર અસર કરતી નથી.