ધોરણ 8 | విષય: Science
CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ) અને LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગૅસ) વાપરવાના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
સ્વચ્છ બળતણ: તે દહન દરમિયાન ધુમાડો ઉત્પન્ન કરતા નથી, તેથી હવાનું પ્રદૂષણ બહુ જ ઓછું થાય છે.
વધુ ઉષ્મા: તેનું કેલરી મૂલ્ય ઊંચું છે, એટલે કે તે સળગવાથી વધારે ગરમી (ઊર્જા) આપે છે.
સરળ વહન: તેમને પાઇપલાઇન કે સિલિન્ડર દ્વારા એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ સરળતાથી પહોંચાડી શકાય છે.
કોઈ અવશેષ નહીં: તેમના દહન પછી રાખ જેવો કોઈ કચરો બાકી રહેતો નથી.
સીધો ઉપયોગ: તેને ઘરો કે કારખાનામાં સીધો જ સળગાવવા માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
બનાવટ: લગભગ 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પરના નીચાણવાળા ભેજયુક્ત વિસ્તારોમાં ગીચ જંગલો હતા. પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે દટાઈ ગયા. તેમની ઉપર માટી જમા થતી ગઈ અને તેઓ દબાણમાં આવ્યા. જેમ જેમ તેઓ ઊંડે ને ઊંડે જતા ગયા તેમ તેમ તાપમાન પણ વધતું ગયું. આ ઊંચા દબાણ અને ઊંચા તાપમાનને લીધે મૃત વનસ્પતિઓ ધીમે-ધીમે કોલસામાં ફેરવાઈ ગઈ.
પ્રક્રિયાનું નામ: મૃત વનસ્પતિના કોલસામાં આ ધીમા રૂપાંતરણની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઇઝેશન (Carbonisation) કહે છે.
(a) અશ્મિ બળતણ કોલસો પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ છે.
(b) પેટ્રોલિયમમાંથી વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શુદ્ધીકરણ (Refining) કહે છે.
(c) CNG એ વાહન માટે સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે.
(a) અશ્મિ બળતણને પ્રયોગશાળામાં બનાવી શકાય છે. ( F )
(b) CNG એ પેટ્રોલ કરતાં વધારે પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે. ( F )
(c) કોક કાર્બનનું લગભગ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. ( T )
(d) કોલટાર વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે. ( T )
(e) કેરોસીન અશ્મિ બળતણ નથી. ( F )
લાક્ષણિકતાઓ:
તે સખત (મજબૂત) પદાર્થ છે.
તે છિદ્રાળુ છે.
તે કાળા રંગનો પદાર્થ છે.
તે કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે.
ઉપયોગો:
તેનો મુખ્ય ઉપયોગ સ્ટીલ (લોખંડ)ના ઉત્પાદનમાં થાય છે.
ઘણી બધી ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં (કાચી ધાતુમાંથી શુદ્ધ ધાતુ મેળવવામાં) તે વપરાય છે.
સમુદ્રમાં રહેતા સજીવો દ્વારા પેટ્રોલિયમ બનવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી.
લાખો વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ દરિયાઈ જીવો મૃત્યુ પામ્યા, ત્યારે તેમના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે બેસી ગયા.
સમય જતાં તેની ઉપર રેતી અને માટીના સ્તરો (પડ) ઢંકાતા ગયા.
લાખો વર્ષો પછી, જમીનની અંદર હવાની ગેરહાજરી, ઊંચું તાપમાન અને ભારે દબાણને લીધે આ મૃત જીવોના અવશેષો પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં ફેરવાઈ ગયા.
પેટ્રોલિયમ અને વાયુ પાણી કરતાં હલકા હોવાથી પૃથ્વીના પેટાળમાં પાણીના સ્તરની ઉપર જમા થાય છે.
તમારે તમારી આલેખ પોથીમાં X-અક્ષ અને Y-અક્ષ દોરીને નીચે મુજબ સ્કેલમાપ લઈને સ્તંભ આલેખ (Bar Graph) અથવા રેખા આલેખ દોરવાનો રહેશે:
X-અક્ષ પર: વર્ષ દર્શાવો (1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997)
Y-અક્ષ પર: ઊર્જાની તંગીની ટકાવારી (%) દર્શાવો.
સ્કેલમાપ: Y-અક્ષ પર 1 cm=1% અથવા 2% લઈ શકો છો (જેથી મહત્તમ 11.5% આલેખમાં સમાઈ જાય). દરેક વર્ષના ખાના સામે કોષ્ટકમાં આપેલી ટકાવારી મુજબનો સ્તંભ ઊભો કરો.