chapter 4

સાચો જવાબ:

દહન (સળગવા) માટે મુખ્યત્વે નીચેની ત્રણ શરતો જરૂરી છે:

1. 
   

   દહનશીલ પદાર્થની હાજરી: જે પદાર્થ સળગી શકે તેવો હોય (જેમ કે લાકડું, કાગળ, પેટ્રોલ).

   
   


2. 
   

   હવા (ઑક્સિજન) નો પુરવઠો: પદાર્થને સળગવા માટે હવામાં રહેલો ઑક્સિજન વાયુ ખૂબ જરૂરી છે.

   
   


3. 
   

   જ્વલનબિંદુ: પદાર્થને તેના જ્વલનબિંદુ (નીચામાં નીચું તાપમાન જે તાપમાને પદાર્થ સળગે) સુધી ગરમ કરવો પડે.

   
   

સાચો જવાબ:

• 
  

  (a) લાકડું અને કોલસાના દહનથી હવાનું પ્રદૂષણ થાય છે.

  
  


• 
  

  (b) કેરોસીન એ ઘરમાં વપરાતું એક પ્રવાહી બળતણ છે.

  
  


• 
  

  (c) બળતણ સળગે તે પહેલાં તેને તેનાં જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ કરવું અનિવાર્ય છે.

  
  


• 
  

  (d) તેલથી લાગેલી આગને પાણી વડે નિયંત્રણ કરી શકાય નહીં.

  
  

સાચો જવાબ:

વાહનોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના બદલે CNG વાપરવાથી નીચેના કારણોસર પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે:

• 
  

  CNG એ એક સ્વચ્છ બળતણ છે.

  
  


• 
  

  તેનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે, જેથી દહન થયા વગરના કાર્બનના કણો હવામાં છૂટતા નથી.

  
  


• 
  

  તે ખૂબ જ ઓછા પ્રમાણમાં હાનિકારક વાયુઓ (જેવા કે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઑક્સાઇડ) ઉત્પન્ન કરે છે.

  
  


• 
  

  તેનાથી ધુમાડો ઉત્પન્ન થતો નથી.

  
  

સાચો જવાબ:

ક્રમ	લક્ષણ	LPG	લાકડું
૧	કેલરી મૂલ્ય	તેનું કેલરી મૂલ્ય ઊંચું (55000 kJ/kg) છે.	તેનું કેલરી મૂલ્ય ઓછું (17000−22000 kJ/kg) છે.
૨	પ્રદૂષણ	ધુમાડો ઉત્પન્ન થતો નથી (સ્વચ્છ બળતણ).	ખૂબ ધુમાડો થાય છે, જે શ્વાસના રોગ કરે છે.
૩	અવશેષ (રાખ)	દહન પછી કોઈ રાખ કે કચરો બાકી રહેતો નથી.	દહન પછી રાખ જેવા અવશેષો બાકી રહે છે.
૪	જ્વલન	તે ખૂબ સરળતાથી અને ઝડપથી સળગે છે.	તેને સળગાવવામાં સમય લાગે છે.
૫	પર્યાવરણ	પર્યાવરણને નુકસાન કરતું નથી.	લાકડું મેળવવા વૃક્ષો કાપવા પડે છે, જેથી વનનાબૂદી થાય છે.

સાચો જવાબ:

(a) વિદ્યુતના ઉપકરણો સાથે સંકળાયેલી આગને નિયંત્રિત કરવા પાણી વપરાતું નથી.

ઉત્તર: સામાન્ય પાણી એ વિદ્યુતનું સુવાહક છે. જો વિદ્યુતના સાધનોમાં લાગેલી આગ પર પાણી નાખવામાં આવે, તો પાણીના કારણે આગ ઓલવનાર વ્યક્તિને મોટો વીજ કરંટ (શૉક) લાગી શકે છે અને તેનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. તેથી ત્યાં પાણી વપરાતું નથી.

(b) લાકડા કરતાં LPG એ ઘરવપરાશનું વધુ સારું બળતણ છે.

ઉત્તર: LPG નું કેલરી મૂલ્ય લાકડા કરતાં ઘણું વધારે છે, એટલે કે તે ઓછો વપરાઈને વધુ ગરમી આપે છે. વળી, LPG સળગવાથી ધુમાડો કે રાખ ઉત્પન્ન થતી નથી અને તેનાથી પ્રદૂષણ થતું નથી, જ્યારે લાકડું સળગવાથી હાનિકારક ધુમાડો થાય છે. આથી LPG એ વધુ સારું બળતણ છે.

(c) કાગળ પોતે સરળતાથી આગ પકડી લે છે, પરંતુ ઍલ્યુમિનિયમનાં પાઇપ ફરતે વીંટાળેલો કાગળનો ટુકડો જલદીથી સળગતો નથી.

ઉત્તર: કાગળનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોવાથી તે ઝડપથી સળગી જાય છે. પરંતુ જ્યારે કાગળને ઍલ્યુમિનિયમની પાઇપ ફરતે વીંટાળી ગરમ કરવામાં આવે, ત્યારે કાગળને મળતી ગરમી ઍલ્યુમિનિયમ (જે ધાતુ હોવાથી ઉષ્માની સુવાહક છે) પોતાનામાં ખેંચી લે છે (ઉષ્માવહન કરે છે). આથી કાગળ તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ થઈ શકતો નથી અને સળગતો નથી.

સાચો જવાબ:

સાચો જવાબ: બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવાનો એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિગ્રા (kJ/kg) છે.

સાચો જવાબ:

CO2​ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) વાયુ ઑક્સિજન કરતાં ભારે છે.

• 
  

  જ્યારે તેને આગ પર છોડવામાં આવે છે, ત્યારે તે આગની આજુબાજુ ધાબળાની જેમ વીંટળાઈને એક આવરણ બનાવી લે છે.

  
  


• 
  

  આના કારણે બળતણ અને હવામાંના ઑક્સિજન વચ્ચેનો સંપર્ક કપાઈ જાય છે.

  
  


• 
  

  ઑક્સિજન ન મળવાને કારણે આગ બુઝાઈ જાય છે. વળી, તે નળાકારમાંથી બહાર આવતા ખૂબ ઠંડો થતો હોવાથી બળતણનું તાપમાન પણ નીચું લાવે છે.

  
  

સાચો જવાબ: લીલા પાંદડાઓમાં પાણી (ભેજ) નું પ્રમાણ વધારે હોય છે. આ પાણીના કારણે તેનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી જલ્દી પહોંચી શકતું નથી (આપેલી ગરમી પાણીને વરાળ બનાવવામાં વપરાઈ જાય છે). જ્યારે સૂકા પાંદડામાં પાણી હોતું નથી, તેથી તેનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોય છે અને તે દીવાસળી અડકાડતા જ તરત આગ પકડી લે છે.

સાચો જવાબ: સોની સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે જ્યોતના સૌથી બહારના ભાગ (બિનપ્રકાશિત ભૂરો વિસ્તાર) નો ઉપયોગ કરે છે. કારણ કે આ ભાગમાં બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થતું હોવાથી તે જ્યોતનો સૌથી ગરમ ભાગ હોય છે, જે ધાતુઓને ઝડપથી પીગળવા માટે પૂરતી ગરમી આપે છે.

સાચો જવાબ:

બળતણનું કુલ વજન = 4.5 kg

ઉત્પન્ન થયેલી કુલ ઉષ્મા ઊર્જા = 180,000 kJ

બળતણનું કેલરી મૂલ્ય=બળતણનું કુલ વજનઉત્પન્ન થયેલી કુલ ઉષ્મા​

કેલરી મૂલ્ય=4.5180,000​=40,000 kJ/kg

આમ, બળતણનું કેલરી મૂલ્ય 40,000 kJ/kg છે.

સાચો જવાબ: હા, કાટ લાગવાની ક્રિયાને ધીમું દહન (Mild/Slow Combustion) કહી શકાય. દહનની વ્યાખ્યા મુજબ, જે પ્રક્રિયામાં પદાર્થ ઑક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઊર્જા (ઉષ્મા) મુક્ત કરે તેને દહન કહેવાય. લોખંડને કાટ લાગવાની ક્રિયામાં પણ લોખંડ હવામાંના ઑક્સિજન અને ભેજ સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને લોખંડનો ઑક્સાઇડ (કાટ) બનાવે છે અને બહુ જ ધીમેથી ઉષ્મા મુક્ત કરે છે. જોકે આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી હોવાથી આપણને તેમાં પ્રકાશ કે ગરમી સીધી રીતે દેખાતી કે અનુભવાતી નથી.

સાચો જવાબ: રમેશનું પાણી ઓછા સમયમાં ગરમ થઈ જશે. કારણ કે રમેશે બીકરને મીણબત્તીની જ્યોતના સૌથી બહારના ભાગમાં રાખ્યું હતું, જે સંપૂર્ણ દહનવાળો અને જ્યોતનો સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે. જ્યારે આબિદાએ બીકરને મધ્યના પીળા ભાગમાં રાખ્યું હતું જે ઓછો ગરમ હોય છે.