ધોરણ 8 | విષય: Science
(a) એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે, તેને વન્યજીવ અભયારણ્ય કહેવાય છે.
(b) કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને સ્થાનિક જાતિ કહે છે.
(c) પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરનાં વિસ્તારોમાંથી વાતાવરણીય (આબોહવાકીય) પરિવર્તનના કારણે ઊડીને આવે છે.
(a) વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર
વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય: આ એવો નાનો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં મુખ્યત્વે વન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરવા પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ હોય છે અને તેઓ સુરક્ષિત રહે છે.
જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર: આ એક ખુબ જ વિશાળ સુરક્ષિત ક્ષેત્ર છે, જે વન્યજીવો, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓની સાથે સાથે ત્યાં રહેતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે આખા નિવસનતંત્રને સાચવે છે.
(b) પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoo) અને વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય
પ્રાણી સંગ્રહાલય: અહીં પ્રાણીઓને મનુષ્ય દ્વારા બનાવેલા કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન (પાંજરા કે બંધિયાર જગ્યા) માં રાખવામાં આવે છે. તે મુખ્યત્વે મનોરંજન અને પ્રદર્શન માટે હોય છે.
વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય: અહીં પ્રાણીઓ કોઈ પણ પ્રકારની ખલેલ વગર પોતાના કુદરતી નિવાસસ્થાન (જંગલ) માં મુક્ત રીતે ફરે છે અને સુરક્ષિત રહે છે.
(c) નાશઃપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ
નાશઃપ્રાય જાતિ: આ એવી જાતિઓ છે જેમની સંખ્યા નિર્ધારિત સીમાથી ઓછી થઈ ગઈ છે અને જો તેમને બચાવવામાં ન આવે તો ભવિષ્યમાં લુપ્ત થઈ શકે છે (દા.ત., વાઘ, સાબર).
લુપ્ત જાતિ: આ એવી જાતિઓ છે જે પૃથ્વી પરથી હંમેશા માટે નષ્ટ થઈ ગઈ છે, જેનો એક પણ સજીવ અત્યારે જીવિત નથી (દા.ત., ડાયનાસોર).
(d) વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
વનસ્પતિસૃષ્ટિ: કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતી બધી વનસ્પતિઓના સમૂહને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે (દા.ત., પંચમઢીના સાલ, સાગ, હંસરાજ).
પ્રાણીસૃષ્ટિ: કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતા બધા જ પ્રાણીઓના સમૂહને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે (દા.ત., ચિંકારા, દીપડો, નીલગાય).
(a) વન્યપ્રાણીઓ પર: વનનાબૂદીથી વન્યપ્રાણીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાન (રહેઠાણ) અને ખોરાક છીનવાઈ જાય છે, જેથી તેમની સંખ્યા ઘટે છે અને તેઓ નાશ થવાના આરે આવી જાય છે.
(b) પર્યાવરણ પર: વૃક્ષો કપાવાથી હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) વધે છે, ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે, પ્રદૂષણ વધે છે અને વરસાદનું ચક્ર ખોરવાય છે.
(c) ગામડાં (ગ્રામીણ વિસ્તારો) પર: ગામડાના લોકો જંગલની પેદાશો અને બળતણ પર નભે છે. વનનાબૂદીથી ખેતીલાયક જમીનનું ધોવાણ થાય છે, ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને પૂર કે દુષ્કાળની સ્થિતિથી ગ્રામીણ જીવન મુશ્કેલ બને છે.
(d) શહેર (શહેરી વિસ્તારો) પર: શહેરોમાં શુદ્ધ હવા મળતી બંધ થાય છે, પ્રદૂષણ અને ગરમી વધે છે. ફેક્ટરીઓ માટે જંગલની કાચી સામગ્રી મળવી મુશ્કેલ બને છે.
(e) પૃથ્વી પર: પૃથ્વીનું તાપમાન વધે છે (ગ્લોબલ વોર્મિંગ), હિમનદીઓ પીગળવાથી દરિયાની સપાટી વધે છે, ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાય છે અને આખી પૃથ્વીનું નિવસનતંત્ર જોખમાય છે.
(f) આવનારી પેઢી પર: આવનારી પેઢીને જંગલમાંથી મળતી અદ્ભુત પેદાશો, સ્વચ્છ હવા, શુદ્ધ પાણી અને હરિયાળી સંપત્તિ જોવા નહીં મળે. તેમને પ્રદૂષિત વાતાવરણનો સામનો કરવો પડશે.
(a) આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો.
ઉત્તર: પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણનું સ્તર ખૂબ વધી જશે, ગ્લોબલ વોર્મિંગ થશે, વરસાદ ઓછો પડશે, પૂર અને દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આફતો વારંવાર આવશે અને વન્યજીવો લુપ્ત થઈ જશે.
(b) કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અડચણરૂપ બને તો.
ઉત્તર: પ્રાણીઓ સુરક્ષિત આશ્રય અને ખોરાકની શોધમાં માનવ વસાહતો (ગામ કે શહેરો) તરફ આવશે, જેનાથી માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ વધશે. યોગ્ય નિવાસ ન મળતા પ્રાણીઓની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટશે અને તે જાતિ નાશપ્રાય થઈ જશે.
(c) ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત (દૂર) થઈ જાય તો.
ઉત્તર: જમીનનું ધોવાણ થવાથી સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) થી ભરપૂર ફળદ્રુપ ઉપરનું સ્તર નીકળી જશે અને નીચેના સખત, ખડકાળ સ્તરો બહાર આવશે. જમીનની ફળદ્રુપતા અને જળધારણ ક્ષમતા ઘટશે, જેથી ધીમે ધીમે ફળદ્રુપ ભૂમિ રણમાં ફેરવાઈ જશે (રણનિર્માણ).
કારણો: ખેતી માટે જમીન મેળવવી, ઘરો અને કારખાનાઓનું નિર્માણ કરવું, ફર્નિચર કે બળતણ માટે લાકડાં કાપવા, તેમજ કુદરતી કારણો જેવા કે દાવાનળ અને ભયંકર દુષ્કાળ.
અસરો: વાતાવરણમાં CO2 નો વધારો (ગ્લોબલ વોર્મિંગ), વરસાદમાં ઘટાડો, જમીનનું ધોવાણ અને રણનિર્માણ, પૂર તેમજ દુષ્કાળ આવવા, અને વન્યજીવોના આશ્રય નાશ પામવા.
અહેવાલ: માનવ વિકાસ વિરુદ્ધ જંગલોનો વિનાશ કારખાનાઓ અને રહેઠાણોની વધતી માંગ દેશના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ માટે જરૂરી હોઈ શકે, પરંતુ તેના માટે અવિરતપણે જંગલો કાપવા જરાય યોગ્ય કે ન્યાયપૂર્ણ નથી.
જંગલો એ પૃથ્વીના ફેફસાં છે. જો ઉદ્યોગો માટે જંગલો સાફ કરવામાં આવશે તો પર્યાવરણીય સંતુલન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જશે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ, ઑક્સિજનની અછત, અને ઋતુચક્રમાં બદલાવ જેવી ગંભીર અસરો આખી માનવજાતને ભોગવવી પડશે. વિકાસ એવો હોવો જોઈએ જે લાંબાગાળે વિનાશ ન નોતરે (ટકાઉ વિકાસ). તેથી, સરકારે કારખાના અને રહેઠાણ માટે પડતર (બિનઉપજાઉ) જમીનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જો અનિવાર્ય સંજોગોમાં વૃક્ષો કાપવા પડે, તો તેની સામે બમણાં વૃક્ષો વાવીને તેનો ઉછેર (પુનઃવનીકરણ) કરવો જ જોઈએ.
મારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી વધારવા અને જાળવવા હું નીચે મુજબના પગલાં લઈશ:
હું દર વર્ષે ચોમાસામાં મારી આસપાસ ઓછામાં ઓછા ૫ વૃક્ષો વાવીશ અને તે મોટા થાય ત્યાં સુધી તેની સંભાળ રાખીશ.
સોસાયટી કે શાળાના મિત્રો સાથે મળીને ખાલી જગ્યાઓમાં છોડ રોપીશ.
લોકોમાં વૃક્ષોનું મહત્ત્વ સમજાવી 'વૃક્ષ બચાવો' જાગૃતિ લાવીશ.
જન્મદિવસ કે વિશેષ પ્રસંગોએ મિત્રોને બુકે (ફૂલદાની) આપવાના બદલે જીવંત છોડ ભેટમાં આપીશ.
કોઈને પણ વગર કારણે વૃક્ષો કાપતા અટકાવીશ અને નાના છોડવાઓને નિયમિત પાણી મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરીશ.
(ગુજરાત રાજ્યના સંદર્ભમાં મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની માહિતી નીચે મુજબ છે):
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જુનાગઢ/ગીર સોમનાથ): જે એશિયાઈ સિંહ (Asiatic Lion) માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે.
વેળાવદર બ્લેકબક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભાવનગર): જે કાળિયાર (Blackbuck) ના સંરક્ષણ માટે છે.
વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નવસારી): દીપડા અને ચોશિંગા માટે પ્રખ્યાત છે.
મરીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જામનગર/કચ્છનો અખાત): દરિયાઈ જીવો (પરવાળા, જેલીફિશ) ના સંરક્ષણ માટે છે. (વિદ્યાર્થીઓએ ભારતના નકશામાં ગુજરાતના આ સ્થળો દર્શાવવાના રહેશે).
બચાવનું કારણ: ૧ ટન શુદ્ધ કાગળ બનાવવા માટે ૧૭ પૂર્ણવિકસિત મોટા વૃક્ષોને કાપવામાં આવે છે. કાગળ બચાવવાથી વૃક્ષો કપાતા અટકશે, વત્તા કાગળ બનાવવામાં વપરાતા પાણી, ઊર્જા અને હાનિકારક રસાયણોની પણ બચત થશે, જે પર્યાવરણને બચાવવા માટે જરૂરી છે.
બચત કરવા માટેની યાદી:
નોટબુકના પાના ક્યારેય નકામા ફાડવા નહીં કે તેના ડૂચા વાળીને ફેંકવા નહીં.
નોટબુકમાં પાછળના ભાગે ગણતરી (રફ કામ) કરવા માટે જૂની નોટબુકના કોરા પાનાનો ઉપયોગ કરવો.
કાગળની બંને બાજુએ લખવાની ટેવ પાડવી.
ડિજિટલ માધ્યમો (ઈ-બુક, ઈ-મેઈલ) નો ઉપયોગ વધારવો જેથી પ્રિન્ટ કાઢવાની જરૂર ઓછી પડે.
પસ્તી અને નકામા કાગળો કચરામાં નાખવાના બદલે રિસાયક્લિંગ (પુનઃચક્રણ) માટે આપવા.
કોયડાની પૂર્તતા (અંગ્રેજી શબ્દો મુજબ):
ઊભી ચાવી:
જાતિ કે જે લુપ્તતાના આરે છે → ENDANGERED
નાશઃપ્રાય જાતિઓની નોંધણી કરતું પુસ્તક → RED DATA BOOK
વનનાબૂદીની અસર → DESERTIFICATION (અથવા DEFORESTATION ના સંદર્ભે DESTRUCT)
આડી ચાવી:
જાતિ કે જે લુપ્ત થયેલ છે → EXTINCT
ચોક્કસ સ્થાને જ જોવા મળતી જાતિઓ → ENDEMIC
કોઈ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધતા → BIODIVERSITY