ધોરણ 8 | విષય: Science
સ્ત્રીઓમાં તરુણાવસ્થાની શરૂઆતથી દર ૨૮ થી ૩૦ દિવસના અંતરાલે અંડપિંડમાંથી એક વિકસિત અંડકોષ મુક્ત થાય છે.
આ સમયે ફલિત અંડકોષને ગ્રહણ કરવા માટે ગર્ભાશયની દીવાલ જાડી અને રુધિરવાહિનીઓ યુક્ત બને છે.
જો અંડકોષનું ફલન ન થાય, તો આ મુક્ત થયેલો અંડકોષ અને ગર્ભાશયનું અંદરનું રુધિરયુક્ત સ્તર તૂટી જાય છે અને રુધિરસ્ત્રાવ રૂપે શરીરની બહાર નીકળે છે.
આ પ્રક્રિયાને ઋતુસ્રાવ (માસિકસ્રાવ અથવા રજોસ્રાવ - Menstruation) કહે છે. તે સામાન્ય રીતે ૩ થી ૭ દિવસ સુધી ચાલે છે.
તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતા મુખ્ય શારીરિક ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
ઊંચાઈમાં વધારો: હાથ અને પગના હાડકાંની લંબાઈ વધવાથી ઊંચાઈ એકાએક વધે છે.
શારીરિક આકારમાં બદલાવ: છોકરાઓમાં ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો થાય છે, જ્યારે છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ પહોળો થાય છે.
અવાજમાં બદલાવ: છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થતાં કંઠમણિ બહાર આવે છે અને અવાજ ઘોઘરો કે ભારે થાય છે, જ્યારે છોકરીઓનો અવાજ તીણો અને ઊંચો હોય છે.
પ્રસ્વેદ અને તૈલીગ્રંથિઓ: સ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓની સક્રિયતા વધવાથી ચહેરા પર ખીલ કે ફોલ્લીઓ થાય છે.
પ્રજનન અંગોનો વિકાસ: નર અને માદા પ્રજનન અંગોનો સંપૂર્ણ વિકાસ થાય છે અને જન્યુઓ ઉત્પન્ન થવા લાગે છે.
ગૌણ જાતીય લક્ષણો: છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગવી અને છાતી પર વાળ આવવા; છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવો
| અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિનું નામ | સ્રવિત થતો અંતઃસ્રાવ (Hormone) |
|---|---|
| ૧. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ | વૃદ્ધિ અંતઃસ્રાવ (Growth Hormone) |
| ૨. થાઇરોઈડ ગ્રંથિ | થાઇરોક્સિન (Thyroxine) |
| ૩. સ્વાદુપિંડ | ઇન્સ્યુલિન (Insulin) |
| ૪. એડ્રિનલ ગ્રંથિ | એડ્રિનાલિન (Adrenalin) |
| ૫. શુક્રપિંડ (નર) | ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) |
| ૬. અંડપિંડ (માદા) | ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen) |
અર્થ: પ્રજનન અંગો (નરમાં શુક્રપિંડ અને માદામાં અંડપિંડ) દ્વારા સ્રવિત થતા અંતઃસ્રાવોને જાતીય અંતઃસ્રાવો કહે છે.
નામકરણનું કારણ: આ અંતઃસ્રાવો નર અને માદાના ગૌણ જાતીય લક્ષણો (જેમ કે દાઢી-મૂછ ઊગવી, સ્તનનો વિકાસ થવો વગેરે) માટે જવાબદાર હોવાથી તેમને 'જાતીય અંતઃસ્રાવો' કહેવામાં આવે છે.
કાર્યો:
ટેસ્ટોસ્ટેરોન (નર જાતીય અંતઃસ્રાવ): છોકરાઓમાં ચેહરા પર દાઢી-મૂછ ઉગાડવી, છાતી પર વાળ આવવા, ઘોઘરો અવાજ થવો અને શુક્રકોષોનું નિર્માણ પ્રેરવું.
ઇસ્ટ્રોજન (માદા જાતીય અંતઃસ્રાવ): છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ કરવો, દૂધસ્રાવી ગ્રંથિઓનો વિકાસ કરવો અને અંડકોષના પરિપક્વનમાં મદદ કરવી.
(a) કિશોરોએ તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે તેના વિશે સચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે ______
ઉત્તર: (ii) શરીરમાં થઈ રહેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે ઉચિત ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.
(b) સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત ત્યારે થાય છે, જ્યારે ______
ઉત્તર: (i) ઋતુસ્રાવની શરૂઆત થાય છે.
(c) નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે ?
ઉત્તર: (ii) રોટલી, દાળ, શાકભાજી
(a) કંઠમણિ (Adam's Apple): તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (Larynx) નો વિકાસ થઈને તે મોટી થાય છે. આ મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઉપસી આવે છે, જેને કંઠમણિ કહે છે. તેના કારણે છોકરાઓનો અવાજ ઘોઘરો અને ભારે બને છે.
(b) ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters): તરુણાવસ્થા દરમિયાન નર અને માદાને એકબીજાથી અલગ ઓળખાવતા લક્ષણોને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.
છોકરાઓમાં: ચહેરા પર દાઢી-મૂછ ઊગવી, છાતી પર વાળ ઊગવા.
છોકરીઓમાં: સ્તનનો વિકાસ થવો, હિપ/કમરનો નીચલો ભાગ પહોળો થવો.
બંનેમાં: બગલમાં અને પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ ઊગવા.
(c) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન (Sex Determination): મનુષ્યના પ્રત્યેક કોષમાં ૨૩ જોડ (૪૬) રંગસૂત્રો હોય છે, જેમાંથી ૧ જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (X અને Y) હોય છે.
સ્ત્રીઓમાં બંને XX રંગસૂત્રો હોય છે અને અંડકોષ હંમેશાં X રંગસૂત્ર ધરાવે છે.
પુરુષોમાં XY રંગસૂત્રો હોય છે, એટલે કે શુક્રકોષો બે પ્રકારના હોય છે — ૫૦% X રંગસૂત્રવાળા અને ૫૦% Y રંગસૂત્રવાળા.
જો X-રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષ સાથે ફલન કરે, તો યુગ્મનજ XX બને છે અને છોકરી નો જન્મ થાય છે.
જો Y-રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષ સાથે ફલન કરે, તો યુગ્મનજ XY બને છે અને છોકરો નો જન્મ થાય છે. આથી, બાળક પુરુષ બનશે કે સ્ત્રી તેનો આધાર પિતાના રંગસૂત્ર પર રહેલો છે.
(આડી અને ઊભી ચાવી મુજબ આપેલા અંગ્રેજી શબ્દો વડે પૂર્તતા):
આડી ચાવી (Across):
છોકરાઓમાં બહારની તરફ ઉપસેલ સ્વરપેટી → ADAM'S APPLE
નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ → ENDOCRINE
મગજ સાથે જોડાયેલ અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિ → PITUITARY
અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનો સ્રાવ → HORMONE
સ્વાદુપિંડીય અંતઃસ્રાવ → INSULIN
માદા અંતઃસ્રાવ → ESTROGEN
ઊભી ચાવી (Down):
નર અંતઃસ્રાવ → TESTOSTERONE
થાઇરોક્સિનનો સ્રાવ કરનાર ગ્રંથિ → THYROID
'ટીનએજ' અવસ્થાનું બીજું નામ → ADOLESCENCE
અંતઃસ્રાવો અહીં રુધિર પ્રવાહની મદદથી પહોંચે છે → TARGET SITE
સ્વરપેટી → LARYNX
કિશોરાવસ્થામાં આવતા પરિવર્તનો માટેનો શબ્દ → PUBERTY
શરૂઆતમાં (આશરે ૪ થી ૧૨ વર્ષની ઉંમર સુધી) છોકરીઓની ઊંચાઈ વધવાનો દર છોકરાઓની સરખામણીમાં વધુ ઝડપી હોય છે.
આશરે ૧૬ થી ૨૦ વર્ષની ઉંમર પહોંચતા સુધીમાં બંને પોતાની મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે.
આલેખ દર્શાવે છે કે કિશોરાવસ્થા દરમિયાન બંનેના શરીરમાં સતત અને તીવ્ર વૃદ્ધિ થાય છે.