ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
સમય અને સ્થળ: 23 જૂન, 1757 ના રોજ મુર્શિદાબાદ પાસે આવેલ ‘પ્લાસી’ નામના સ્થળે અંગ્રેજો અને બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલા વચ્ચે આ યુદ્ધ થયું હતું.
કારણ: અંગ્રેજોએ નવાબની પરવાનગી વગર પોતાની કોઠી (ફૉર્ટ વિલિયમ) ની કિલ્લેબંધી કરી, જેના કારણે નવાબે આક્રમણ કરી અંગ્રેજોને હરાવ્યા હતા. આ હારનો બદલો લેવા રોબર્ટ ક્લાઇવે કૂટનીતિ અપનાવી.
વિશ્વાસઘાત: ક્લાઇવે નવાબના મુખ્ય સેનાપતિ મીરજાફરને બંગાળનો નવાબ બનાવવાની લાલચ આપીને પોતાના પક્ષમાં કરી લીધો.
પરિણામ: મીરજાફરના વિશ્વાસઘાતને કારણે નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની સેના હારી ગઈ અને તેની હત્યા કરવામાં આવી. અંગ્રેજોને 24 પરગણાં વિસ્તારની જાગીર મળી અને તેઓ વેપારીમાંથી સંસ્થાનના માલિક બન્યા. ભારતમાં બ્રિટિશ સત્તાના વિજયનો માર્ગ અહીંથી જ શરૂ થયો.
સમય: 22 ઑક્ટોબર, 1764 ના રોજ બક્સર નામના સ્થળે આ યુદ્ધ થયું.
સંયુક્ત સેના: બંગાળના નવાબ મીરકાસીમ, અવધના નવાબ અને મુઘલ સમ્રાટે સાથે મળીને અંગ્રેજોને ભારતમાંથી બહાર કાઢવા એક સંયુક્ત સેના (આશરે 50,000 સૈનિકો) બનાવી હતી.
સામે પક્ષે અંગ્રેજો: અંગ્રેજ સેનાનું નેતૃત્વ મેજર મનરો કરી રહ્યા હતા, જેમની પાસે માત્ર 7,072 સૈનિકો હતા.
પરિણામ: આ યુદ્ધમાં અંગ્રેજોની જીત થઈ અને ભારતના ત્રણ મોટા શાસકોની હાર થઈ. આ જીતથી અંગ્રેજોને બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાના ‘દીવાની અધિકારો’ (મહેસૂલ ઉઘરાવવાનો હક) મળ્યા અને તેઓ ત્યાંના વિધિસરના માલિક બન્યા.
પૃષ્ઠભૂમિ: ઈ.સ. 1761 માં પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં હાર થતાં મરાઠા સામ્રાજ્ય અલગ-અલગ રાજવંશો (સિંધિયા, હોલકર, ગાયકવાડ, ભોંસલે) માં વહેંચાઈ ગયું, જે પૂણેના ‘પેશવા’ ના નિયંત્રણમાં હતા.
પ્રથમ યુદ્ધ: ઈ.સ. 1775 થી 1782 દરમિયાન થયું, જે ‘સાલબાઈની સંધિ’ સાથે સમાપ્ત થયું. જેમાં બંને પક્ષે એકબીજાના પ્રદેશો પરત કર્યા અને કોઈની હાર-જીત ન થઈ.
દ્વિતીય યુદ્ધ: ઈ.સ. 1803 થી 1805 દરમિયાન લોર્ડ વેલેસ્લીએ મરાઠાઓ પર વર્ચસ્વ જમાવ્યું. આ યુદ્ધથી ઓડિશા, આગ્રા અને દિલ્હીના ક્ષેત્રો અંગ્રેજોના કબજામાં આવ્યા.
તૃતીય યુદ્ધ: ઈ.સ. 1817 થી 1819 દરમિયાન થયું, જેમાં અંગ્રેજોએ મરાઠાઓની તાકાત સંપૂર્ણપણે કચડી નાખી. પેશવાને પૂણેથી હટાવી કાનપુર પાસે બિઠુરમાં પેન્શન આપી મોકલી દેવાયા. આમ, સમગ્ર ભારત પર બ્રિટિશ સત્તા સ્થપાઈ ગઈ.
હૈદરઅલીનો ઉદય: ઈ.સ. 1761 માં વિજયનગર સામ્રાજ્યના અંત પછી હૈદરઅલીના નેતૃત્વમાં મૈસૂર દક્ષિણ ભારતનું સૌથી શક્તિશાળી રાજ્ય બન્યું. હૈદરઅલીએ લશ્કરને યુરોપીય પદ્ધતિથી તાલીમ આપી હતી.
ચાર વિગ્રહો: અંગ્રેજો મૈસૂરની વધતી શક્તિથી ચિંતિત હોવાથી તેમની વચ્ચે ચાર યુદ્ધો થયાં (ઈ.સ. 1767-69, 1780-84, 1790-92 અને 1799).
શાસકો અને યુદ્ધો: પ્રથમ બે યુદ્ધો હૈદરઅલી સાથે અને બાકીના બે યુદ્ધો તેમના પુત્ર ટીપુ સુલતાન સાથે થયાં.
અંતિમ પરિણામ: ચોથા મૈસૂર-વિગ્રહ (ઈ.સ. 1799) માં ટીપુ સુલતાન લડતાં-લડતાં વીરગતિ પામ્યા. અંગ્રેજોએ મૈસૂર રાજ્ય અગાઉના વાડિયાર રાજવંશને સોંપી દીધું અને તેના પર ‘સહાયકારી સંધિ’ લાદીને પોતાની સત્તા મજબૂત કરી.
બ્રિટિશ પોલીસતંત્રની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે:
શરૂઆત: ભારતમાં આધુનિક પોલીસતંત્રની શરૂઆત ગવર્નર જનરલ લોર્ડ કોર્નવૉલિસે કરી હતી.
જિલ્લા કક્ષાએ: પરંપરાગત સામંતશાહી વ્યવસ્થા બંધ કરી જિલ્લા કક્ષાએ 'જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક' (DSP) ની નિમણૂક કરવામાં આવી.
થાણાં અને ચોકીદાર: જુદી-જુદી જગ્યાએ પોલીસ સ્ટેશન (થાણાં) શરૂ કરી તેના પર 'ફોજદાર' ની નિમણૂક કરી અને ગામડાંઓમાં ચોકીદાર રાખવામાં આવતા.
ભેદભાવ: પોલીસતંત્રમાં પણ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માત્ર અંગ્રેજો માટે અનામત હતા, જ્યારે ભારતીયો માત્ર સામાન્ય સિપાહી (કોન્સ્ટેબલ) તરીકે જ કામ કરી શકતા હતા.
બ્રિટિશ પોલીસતંત્રની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે:
શરૂઆત: ભારતમાં આધુનિક પોલીસતંત્રની શરૂઆત ગવર્નર જનરલ લોર્ડ કોર્નવૉલિસે કરી હતી.
જિલ્લા કક્ષાએ: પરંપરાગત સામંતશાહી વ્યવસ્થા બંધ કરી જિલ્લા કક્ષાએ 'જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક' (DSP) ની નિમણૂક કરવામાં આવી.
થાણાં અને ચોકીદાર: જુદી-જુદી જગ્યાએ પોલીસ સ્ટેશન (થાણાં) શરૂ કરી તેના પર 'ફોજદાર' ની નિમણૂક કરી અને ગામડાંઓમાં ચોકીદાર રાખવામાં આવતા.
ભેદભાવ: પોલીસતંત્રમાં પણ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માત્ર અંગ્રેજો માટે અનામત હતા, જ્યારે ભારતીયો માત્ર સામાન્ય સિપાહી (કોન્સ્ટેબલ) તરીકે જ કામ કરી શકતા હતા.