ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
ઊર્જા બચાવવાના મુખ્ય ઉપાયો:
જરૂર ન હોય ત્યારે વીજળીના સાધનો (લાઇટ, પંખા) બંધ રાખવા.
એલ.ઈ.ડી. (LED) બલ્બ અને એફિશિયન્ટ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવો.
જાહેર પરિવહન (બસ/ટ્રેન) નો વધુ ઉપયોગ કરવો અને ખાનગી વાહનોનો વપરાશ ઘટાડવો.
રસોઈમાં સોલર કૂકર અને પાણી ગરમ કરવા સોલર વોટર હીટરનો ઉપયોગ કરવો.
બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતો (સૌર, પવન ઊર્જા) નો ઉપયોગ વધારવો.
ગુજરાતમાં કચ્છ, ભરૂચ, મહેસાણા, ભાવનગર અને સુરત જિલ્લાઓમાંથી મુખ્યત્વે લિગ્નાઇટ કોલસો મળી આવે છે. વિશિષ્ટ ક્ષેત્રો:
કચ્છ: પાનધ્રો
સુરત: તડકેશ્વર
ભરૂચ: રાજપારડી
ભાવનગર: થોરડી, તગડી અને સામતપર
(a) સૌર શીતાગાર ➔ (4) છાણી
(b) વિન્ડફાર્મ ➔ (5) માંડવી
(c) સોલાર પાર્ક ➔ (2) ચારણકા
(d) ગરમ પાણીનાં ઝરા ➔ (1) તુલશીશ્યામ
(e) બાયોગૅસ પ્લાન્ટ ➔ (3) રુદાતલ
(1) ખનિજ: જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો ગરમી અને દબાણને લીધે પરિવર્તન પામીને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે તેને ખનિજ કહે છે.
(2) ભૂ-તાપીય ઊર્જા: ભૂસંચલનીય પ્રક્રિયાને કારણે પૃથ્વીના ભૂગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થતી વરાળને નિયંત્રણમાં લઈ જે ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે તેને ભૂ-તાપીય ઊર્જા કહે છે.
(3) ભરતીઊર્જા: સમુદ્રમાં આવતી ઊંચી ભરતીના પાણીની શક્તિનો ઉપયોગ કરી બંધમાં સ્થાપિત ટર્બાઇન ફેરવીને ઉત્પન્ન કરવામાં આવતી વિદ્યુત ઊર્જાને ભરતીઊર્જા કહે છે.
(4) બાયોગૅસ: નકામા જૈવિક કચરા જેવા કે મૃત વનસ્પતિ, પશુઓના છાણ અને રસોડાના એંઠવાડને કોહવાડાવીને ઉત્પન્ન કરવામાં આવતા વાયુયુક્ત બળતણને (જેમાં મુખ્યત્વે મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ હોય છે) બાયોગેસ કહે છે.
| મુદ્દો | પરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત | બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત |
|---|---|---|
| વ્યાખ્યા | જે સ્રોતોનો ઉપયોગ માનવી લાંબા સમયથી કરતો આવ્યો છે તેને પરંપરાગત સ્રોત કહે છે. | જે સ્રોતોનો ઉપયોગ તાજેતરના સમયમાં વૈકલ્પિક ઊર્જા તરીકે શરૂ થયો છે તેને બિનપરંપરાગત સ્રોત કહે છે. |
| જથ્થો/પુનઃપ્રાપ્યતા | તે મર્યાદિત છે અને બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) છે. | તે અખૂટ છે અને નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) છે. |
| પ્રદૂષણ | તેના ઉપયોગથી વાતાવરણમાં પ્રદૂષણ ફેલાય છે. | તે સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત હોય છે. |
| ઉદાહરણ | કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ. | સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા, બાયોગેસ, ભૂ-તાપીય ઊર્જા. |
| મુદ્દો | બાયોગૅસ | કુદરતી ગૅસ |
|---|---|---|
| ઉદ્ભવ | પશુઓના છાણ, કૃષિ કચરા કે એંઠવાડ જેવા જૈવિક કચરામાંથી કૃત્રિમ રીતે બનાવવામાં આવે છે. | પૃથ્વીના પેટાળમાં ખનિજ તેલના સ્તરોની સાથે કુદરતી રીતે બને છે. |
| પ્રાપ્યતા | તે માનવસર્જિત પ્લાન્ટમાં પુનઃપ્રાપ્ય રીતે સતત બનાવી શકાય છે. | તે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મેળવાતું અશ્મિભૂત, બિનનવીનીકરણીય ઇંધણ છે. |
| વપરાશ | મુખ્યત્વે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રસોઈ અને સ્થાનિક વીજળી માટે વપરાય છે. | ઘરેલુ, વાહનો (CNG) અને ઉદ્યોગોમાં વ્યાપક સ્તરે વપરાય છે. |
| મુદ્દો | ધાત્વિક (ધાતુમય) ખનિજ | અધાત્વિક (અધાતુમય) ખનિજ |
|---|---|---|
| સ્વરૂપ | આ ખનિજોમાં ધાતુઓ કાચા સ્વરૂપે હોય છે. | આ ખનિજોમાં ધાતુઓ હોતી નથી. |
| ગુણધર્મ | તે કઠોર, ઉષ્મા અને વિદ્યુતના વાહક હોય છે. ટીપીને કે ગાળીને આકાર આપી શકાય છે. | પ્રહાર કરવાથી તેના ટુકડા થઈ જાય છે (ટપકી/તૂટી જાય છે). |
| મળી આવવાનું સ્થાન | આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકોમાંથી મળી આવે છે. | પ્રસ્તર (કાંપના) ખડકોમાંથી મળી આવે છે. |
| ઉદાહરણ | સોનું, તાંબું, લોખંડ, એલ્યુમિનિયમ. | ચૂનાનો પથ્થર, અબરખ, જીપ્સમ, કોલસો. |
ખનિજો કુદરતની અનમોલ ભેટ છે અને કોઈપણ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસ અને સમૃદ્ધિની ધોરીનસ ગણાય છે.
ખનિજો ઉદ્યોગોને જરૂરી કાચો માલ પૂરો પાડે છે.
લોખંડનો ઉપયોગ ટાંકણીથી માંડીને મોટા યંત્રો, વાહનો, પૂલો અને મકાનોમાં થાય છે.
તાંબું વિદ્યુત ઉદ્યોગમાં અને એલ્યુમિનિયમ (બૉક્સાઇટ) વિમાન તથા વિદ્યુત સાધનોમાં વપરાય છે.
અબરખ વિદ્યુત અવાહક હોવાથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં અને ચૂનાનો પથ્થર સિમેન્ટ ઉદ્યોગમાં મહત્વનો છે.
કોલસો અને પેટ્રોલિયમ જેવા ઇંધણો ઉદ્યોગો અને પરિવહનને ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
ખનિજો બિનનવીનીકરણીય હોવાથી તેનો કરકસરપૂર્વક અને આયોજનબદ્ધ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
ધાતુઓનું રિસાયક્લિંગ: લોખંડ, તાંબું, એલ્યુમિનિયમ વગેરેના ભંગારને ગાળીને પુનઃ ઉપયોગમાં લેવો જોઈએ.
વૈકલ્પિક સાધનો: ઓછા પ્રમાણમાં મળતા ખનિજોના સ્થાને વૈકલ્પિક સાધનો શોધવા (જેમ કે લોખંડ કે પ્લાસ્ટિકના બદલે અન્ય સામગ્રી, વિદ્યુતમાં સૌરઊર્જાનો ઉપયોગ).
પૃથ્વીના પેટાળમાંથી અતિશય ખાણકામની પ્રક્રિયા નિયંત્રિત કરવી જોઈએ.
સૂર્ય ઊર્જાનો મુખ્ય અને અખૂટ સ્ત્રોત છે. ભારત જેવા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશો માટે સૌરઊર્જા ખૂબ જ ફાયદાકારક છે.
સૌર સેલ (Solar Panel) ની મદદથી ગરમી અને પ્રકાશમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.
સોલર વોટર-હીટર, સોલર-કૂકર, સોલર ડ્રાયર્સ, સ્ટ્રીટ લાઇટ અને ખેતરોમાં સિંચાઈ માટે પંપ ચલાવવામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
ગુજરાતમાં પાટણના ચારણકા ખાતે 590 મેગાવોટનો સોલાર પાર્ક અને છાણી (વડોદરા) ખાતે 10 ટનની ક્ષમતાવાળું સૌર શીતાગાર આવેલું છે.
નકામા જૈવિક કચરા (છાણ, વનસ્પતિના અવશેષો, રસોડાનો કચરો) માંથી બાયોગેસ મેળવવામાં આવે છે.
કચરો સડવાથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ છૂટા પડે છે. મિથેન દહનશીલ વાયુ હોવાથી ઉત્તમ બળતણ પૂરું પાડે છે.
આ પ્લાન્ટમાંથી રસોઈ માટે બળતણ, વીજળી અને સાથે-સાથે ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળું જૈવિક ખાતર પણ મળે છે.
ભારતમા બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં ઉત્તર પ્રદેશ પ્રથમ અને ગુજરાત દ્વિતીય સ્થાન ધરાવે છે. બનાસકાંઠાના દાંતીવાડા અને અમદાવાદના રૂદાતલ ખાતે મોટા બાયોગેસ પ્લાન્ટ આવેલા છે.
હા, મેં વહેલી સવારે અને સાંજે પંખીઓનો મધુર કલરવ સાંભળ્યો છે
હે નાથ! તારી કૃપા અપરંપાર છે.
નાથ: પ્રભુ / ઈશ્વર
સવારે પંખીઓનો કલરવ સંભળાય છે.
કલરવ: પંખીઓનો મધુર ધ્વનિ
મમ્મીની સાડીમાં રંગોની સુંદર ભાત છે.
ભાત: છાપ / ડિઝાઇન
નેહાને કામ નહોતું કરવું એટલે તે આમતેમ રસળ્યા કરતી હતી.
રસળવું: ઢીલાશ કરવી / નકામા ફરવું
વસંત ઋતુમાં આંબે મહોર મ્હોરે છે.
મ્હોરવું: ખીલવું / કૂંપળ ફૂટવી
તબલાંનો કર્ણપ્રિય અવાજ → નાદ
લતા મંગેશકરની સુમધુર ગાયકી → સૂર
છોકરાંની વાતચીત → કલબલ
પંખીઓનો મધુર ધ્વનિ → કલરવ
પગનો ચાલવાનો અવાજ → પગરવ
બજારમાં વાહનોનો જુદો જુદો અવાજ → ઘોંઘાટ
પગરવ:
તમારું વાક્ય: રાત્રે અંધારામાં દાદાજીના પગરવની ચાપ સંભળાઈ.
કલરવ:
તમારું વાક્ય: પરોઢિયે પંખીઓનો કલરવ મનને શાંતિ આપે છે.
કલબલ:
તમારું વાક્ય: રિસેસ પડતાં જ વર્ગખંડમાં બાળકો કલબલ કરવા લાગ્યા.
લહેરખી:
તમારું વાક્ય: સાંજના સમયે દરિયા કિનારે ઠંડી લહેરખી આવતાં આનંદ થયો.
લહેકો:
તમારું વાક્ય: દાદીમા મીઠા લહેકા સાથે જૂના ગીતો ગાય છે.
અમે મધુર અવાજ કરતા રહીશું.
પંક્તિ: પણ કલરવની દુનિયા અમારી!
અમારો જ્યાં ત્યાં ફરવાનો આનંદ ઝૂંટવી લીધો છે.
પંક્તિ: વાટે રખડ્યાની મોજ છીનવી લીધી.
વહેલી સવારે શોરબકોર સંભળાય છે.
પંક્તિ: કલબલ તો થાય જ્યાં પહેલો તે ખોર.
ગીત ગાતી વખતે અવાજ ખીલી રહ્યો છે.
પંક્તિ: લહેકાએ લહેકાએ મ્હોરતા અવાજના વૈભવની દુનિયા અમારી!
સુગંધ થકી સબંધ જળવાઈ રહ્યો છે.
પંક્તિ: સમા સમાના દઈ સંદેશા લહેરખી અડક્યાનો સાચવે સંબંધ!
| અ (ભાવ/સ્થિતિ) | બ (કાવ્ય આધારિત અર્થ) |
|---|---|
| 1. જગતને જોઈ ન શકવું. | સાંભળીને જગતને પારખવું. |
| 2. જ્યાં-ત્યાં ફરવાની મજા છીનવાઈ. | પગના અવાજથી આગળ વધવું. |
| 3. ફૂલોના રંગોની પરખ નથી શકાતી. | સુગંધ થકી ફૂલોની ઓળખ. |
| 4. ટેરવાં એ જ આંખો. | સ્પર્શ અનુભવ વડે આગળ વધવું. |
| 5. સમય સમયના સંદેશા આપે છે. | એકબીજાને મળવાનો સંબંધ સચવાય છે. |
આંખે પાટા બાંધીને બોર્ડમાં તમારું નામ લખો.
શી મુશ્કેલી પડી?: બોર્ડની સીધી લીટી અને અક્ષરનું માપ સમજાતું નહોતું.
કેવી રીતે કરી શક્યા?: બોર્ડનો કિનારો સ્પર્શ કરી અંદાજ લગાવીને લખી શક્યા.
કાનમાં આંગળી નાખો. તમારા મિત્રએ કહેલી કોઈ વાત સાંભળો અને કહો.
શી મુશ્કેલી પડી?: મિત્રના હોઠના ફાફડાટ સિવાય અવાજ સંભળાતો નહોતો.
કેવી રીતે કરી શક્યા?: મોંના ઈશારા (લિપ રીડિંગ) પરથી અંદાજ લગાવ્યો.
આંખો બંધ કરીને ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકનું પેજ નંબર 26 નંબરનું પેજ કાઢો.
શી મુશ્કેલી પડી?: પેજ નંબર વાંચી શકાતો નહોતો.
કેવી રીતે કરી શક્યા?: અંદાજથી પાનાં ગણીને કે પાનાનો જાડાઈથી સ્પર્શ કરીને.
આંખો બંધ કરીને તમારા મિત્રએ તમારા હાથમાં આપેલી વસ્તુ ઓળખો.
શી મુશ્કેલી પડી?: શરૂઆતમાં વસ્તુનો આકાર સ્પષ્ટ ન થયો.
કેવી રીતે કરી શક્યા?: ટેરવાં વડે વસ્તુના આકાર, સપાટી અને વજનના સ્પર્શથી ઓળખી લીધી.
(ચોકઠામાં આપેલા અંકના ખાનાઓને જોડીને બનતા શબ્દો)
ઉદાહરણ: નાવ, નિર
1. પગરવ
2. દુનિયા
3. કલરવ
4. લોચન
5. વૈભવ
6. પગરવ
7. સુગંધ
8. અનુભવ
આકાશમાં પક્ષી ઊડતું હતું. (ચકલી)
વાક્ય: આકાશમાં ચકલી ઊડતી હતી.
રિયા બેઠી બેઠી ખાતી હતી. (યુવરાજ)
વાક્ય: યુવરાજ બેઠો બેઠો ખાતો હતો.
બાળકો રમે છે. (હું)
વાક્ય: હું રમું છું.
જયદેવ હસતો હસતો લખતો હતો. (કોમલ)
વાક્ય: કોમલ હસતી હસતી લખતી હતી.
તપેલી દૂધથી ભરેલી હતી. (તપેલું)
વાક્ય: તપેલું દૂધથી ભરેલું હતું.