ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
સરકાર ખેડૂતોને નીચે મુજબ મદદ કરે છે:
કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ તથા સહકારી/રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો દ્વારા કૃષિધિરાણ (આર્થિક સહાય) પૂરું પાડે છે.
રેડિયો, ટીવી, કિસાન ચેનલ, કિસાન SMS, ટોલ-ફ્રી નંબર (1800 180 1551), i-khedut વેબપોર્ટલ અને કૃષિમેળાઓ દ્વારા અદ્યતન માહિતી અને માર્ગદર્શન આપે છે.
સુધારેલાં બિયારણ વૃદ્ધિ કેન્દ્રો અને જૈવિક કીટનાશકો માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે.
ટપક અને ફુવારા સિંચાઈ પદ્ધતિ અપનાવવા માટે આર્થિક સહાય (સબસીડી) આપે છે અને ગોદામોની સગવડ કરી આપે છે.
ગુજરાતમાં થતા મુખ્ય પાકો:
ધાન્ય પાકો: ડાંગર, ઘઉં (ભાલિયા ઘઉં), બાજરી, મકાઈ, નાગલી (રાગી).
તેલીબિયાં પાકો: મગફળી, દિવેલા (એરંડા), સરસવ, તલ.
રોકડિયા/ઔદ્યોગિક પાકો: કપાસ, તમાકુ, શેરડી.
ફળો અને અન્ય: કેરી, કેળાં, ચીકુ, જામફળ, દાડમ, શાકભાજી અને વિવિધ કઠોળ (અડદ, ચણા વગેરે).
કૃષિના મુખ્ય 6 પ્રકારો છે:
જીવનનિર્વાહ ખેતી
સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી
સઘન ખેતી (વ્યાપારી ખેતી)
સૂકી ખેતી
આર્દ્ર (ભીની) ખેતી
બાગાયતી ખેતી
| મુદ્દો | બાગાયતી ખેતી | સઘન ખેતી |
|---|---|---|
| પદ્ધતિ | બગીચાની પદ્ધતિએ લાંબા સમય સુધી ઉત્પાદન આપતા પાકોની ખાસ માવજત અને સંભાળ રાખીને થતી ખેતી છે. | આધુનિક યંત્રો, રાસાયણિક ખાતરો, કીટનાશકો અને સિંચાઈનો સઘન ઉપયોગ કરીને થતી આધુનિક ખેતી છે. |
| મુખ્ય પાકો | રબર, ચા, કોફી, કોકો, નાળિયેર, સફરજન, કેરી, સંતરાં, દ્રાક્ષ વગેરે. | કપાસ, શેરડી, ડાંગર, ઘઉં અને રોકડિયા પાકો. |
| સમયગાળો | એકવાર વાવણી કર્યા બાદ વર્ષો સુધી ચોક્કસ ઋતુમાં કે બારેમાસ ઉત્પાદન આપે છે. | વાર્ષિક કે સામાયિક પાકો લેવામાં આવે છે. |
જૈવિક કીટનાશકોમાં જીવાણુઓ (બેક્ટેરિયા - ખાસ કરીને બેસીલસ જાતિના જીવાણુ), વિષાણુ (વાયરસ), ફૂગ, કૃમિ અને વનસ્પતિજન્ય જૈવિક કીટનાશકોનો ઉપયોગ થાય છે.
(8) ગુજરાતનો ભરૂચ પાસે આવેલ કયો પ્રદેશ લાંબા તારના કપાસનાં ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે ?
ઉત્તર: ગુજરાતનો ભરૂચ પાસે આવેલ કાનમ પ્રદેશ લાંબા તારના કપાસના ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે.
(1) ખેતી: અનાજ, તેલીબિયાં, કઠોળ, ફળ, શાકભાજી કે ફૂલો ઉગાડવાની અને પશુપાલન કરવાની પ્રવૃત્તિને ખેતી (કૃષિ) કહે છે.
(2) બાગાયતી ખેતી: બગીચાની પદ્ધતિએ ખાસ સંભાળ અને માવજત લઈને લાંબા ગાળા સુધી ઉત્પાદન આપતા ફળો કે પાકો (જેમ કે ચા, કોફી, રબર, કેરી) ઉગાડવાની ખેતીને બાગાયતી ખેતી કહે છે.
(3) સૂકી ખેતી: જે વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઓછું હોય, સિંચાઈની અપૂરતી સગવડ હોય અને જમીનમાં સંગ્રહાયેલા ભેજના આધારે વર્ષમાં એક જ પાક લેવાતો હોય તેને સૂકી ખેતી કહે છે (દા.ત. ભાલના ઘઉં).
(4) આર્દ્ર ખેતી: જે વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ વધુ હોય અને સિંચાઈની પૂરતી સુવિધા હોય ત્યાં વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લેવાની ભીની ખેતી પદ્ધતિને આર્દ્ર ખેતી કહે છે.
આ એક આધુનિક અને વ્યાપારી ખેત પદ્ધતિ છે.
તેમાં સિંચાઈની ઉત્તમ સગવડો, સુધારેલાં બિયારણો, રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકો અને ટ્રેક્ટર તથા આધુનિક યંત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરાય છે.
આ ખેતીમાં રોકડિયા પાકોનું વાવેતર વધારે થાય છે અને હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદનમાં મોટો વધારો જોવા મળે છે.
તેમાં આર્થિક વળતરને પ્રાધાન્ય આપવામા આવતું હોવાથી તેને ‘વ્યાપારી ખેતી’ પણ કહે છે. ગુજરાતના સુરત, વલસાડ અને આણંદ જિલ્લામાં આ ખેતી થાય છે.
વધતી જતી વસ્તીની ખોરાકની માંગ પૂરી કરવા માટે ખેતી-ઉત્પાદનમાં વધારો કરવાના પ્રયત્નોને ખેતીનો વિકાસ કહે છે.
તે વાવેતર વિસ્તાર વધારીને, પાકની સંખ્યા વધારીને, સિંચાઈ સુધારીને, રાસાયણિક/જૈવિક ખાતરો અને યંત્રોના પ્રયોગ દ્વારા મેળવાય છે.
ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ, બેંક ધિરાણ, કિસાન કોલ સેન્ટર (1800 180 1551), i-khedut પોર્ટલ અને કૃષિમેળાઓ દ્વારા સરકાર માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
ખેતીવિકાસનું અંતિમ લક્ષ્ય દેશમાં અન્ન સુરક્ષા (Food Security) વધારવાનું છે.
ડાંગર ભારત અને વિશ્વનો મુખ્ય તથા સૌથી મહત્વનો ખાદ્ય પાક છે.
તેને ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા, વધુ વરસાદ અને પાણીથી ભરાયેલાં ખેતરોની જરૂર પડે છે.
વિશ્વમાં ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ચીન પ્રથમ ક્રમે અને ભારત બીજા ક્રમે છે.
ભારતમાં પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પંજાબ વગેરે મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે. ગુજરાતમાં ખેડા, વડોદરા, અમદાવાદ અને સુરત જિલ્લામાં ડાંગર પકે છે.
આ જમીન ચીકણી, કસવાળી અને ઉચ્ચ ભેજ-સંગ્રહણ શક્તિ ધરાવતી હોય છે.
જમીનમાં ભેજ સુકાય ત્યારે તેમાં મોટી ફાટો કે તિરાડો પડી જાય છે.
આ જમીન કપાસના પાક માટે અત્યંત અનુકૂળ હોવાથી તેને ‘કપાસની કાળી જમીન’ કે ‘રેગુર’ કહેવામાં આવે છે.
તેમાં કપાસ ઉપરાંત મગફળી, સરસવ, તમાકુ અને અડદ જેવા કઠોળના પાક લેવાય છે.
આ એક સૂક્ષ્મ પિયત પદ્ધતિ છે જેમાં પાઇપો અને ડ્રિપરની મદદથી પાણી અને પોષક તત્ત્વો સીધા છોડના મૂળમાં ટપકે છે.
આ પદ્ધતિથી 40% થી 60% પાણીની અને 25% થી 30% ખાતરની બચત થાય છે.
તેનાથી નિંદણ અને મજૂરી ખર્ચ ઘટે છે તથા જમીનની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે છે.
કપાસ, શેરડી, એરંડા, શાકભાજી અને ફળઝાડના પાકોમાં આ પદ્ધતિ ખૂબ જ સફળ અને શ્રેષ્ઠ નીવડી છે.