ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
ભારતીય બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
વિશ્વનું સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ: આપણું બંધારણ વિશ્વમાં સૌથી મોટું વિસ્તૃત લેખિત બંધારણ છે.
આમુખ: બંધારણની શરૂઆત પ્રસ્તાવનારૂપ 'આમુખ' થી થાય છે.
લોકશાહી શાસનપ્રણાલી: ભારતમાં લોકશાહી છે, જ્યાં દર 5 વર્ષે પ્રજા ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે.
બિનસાંપ્રદાયિકતા: દેશનું શાસન કોઈ એક સંપ્રદાય કે ધર્મ આધારિત ચાલતું નથી. દરેક નાગરિકને પોતાનો ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા છે.
પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર: સત્તા લોકોના હાથમાં છે અને રાષ્ટ્રના વડા વંશપરંપરાગત ન હોતાં પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે.
સંઘ રાજ્ય: કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તાની સ્પષ્ટ વહેંચણી ધરાવતી સંઘીય શાસન વ્યવસ્થા છે.
મૂળભૂત હકો અને ફરજો: નાગરિકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે મૂળભૂત હકો અને દેશહિત માટે મૂળભૂત ફરજોની જોગવાઈ છે.
સમાનતાનો હક: કાયદાની દૃષ્ટિએ દેશના તમામ નાગરિકો સમાન છે. ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે રંગને આધારે કોઈની સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી અને દરેકને સમાન તક મળે છે.
સ્વતંત્રતાનો હક: દેશના દરેક નાગરિકને પોતાના વિચારો અભિવ્યક્ત કરવાની, દેશમાં ગમે ત્યાં હરવા-ફરવાની, વસવાટ કરવાની તથા પોતાની પસંદગીનો વ્યવસાય કે વેપાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામા આવી છે.
બંધારણને વફાદાર રહેવાની અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવાની.
ભારતના સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવાની અને તેમનું રક્ષણ કરવાની.
જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્ય પશુ-પક્ષીઓ સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું જતન કરવાની તથા જીવો પ્રત્યે અનુકંપા રાખવાની.
જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવાની અને હિંસાનો ત્યાગ કરવાની.
વિદ્યાર્થી પોતાના જીવનમાં:
રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરીને,
શાળા તથા જાહેર મિલકતો (જેમ કે પાટલીઓ, બસ, પુસ્તકાલય) નું રક્ષણ કરીને,
પર્યાવરણની જાળવણી માટે વૃક્ષારોપણ કરીને અને કચરો યોગ્ય જગ્યાએ ફેંકીને,
અન્ય સહાધ્યાયીઓ સાથે જાતિ-ધર્મના ભેદભાવ વગર સુમેળ અને બંધુત્વની ભાવના રાખીને મૂળભૂત ફરજો બજાવી શકે છે.
ભારતની આઝાદી બાદ બંધારણસભાએ 2 વર્ષ, 11 માસ અને 18 દિવસની સઘન કામગીરી પછી 26 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ દેશના બંધારણને સર્વાનુમતે સ્વીકાર્યું હતું. બંધારણ નિર્માણની આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિને યાદ કરવા અને બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર તથા અન્ય સભ્યોના યોગદાનને આદર આપવા માટે દર વર્ષે 26 નવેમ્બરને ‘બંધારણ દિવસ’ (Constitution Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.