chapter 18

સાચો જવાબ: જ્ઞાતિ, લિંગ, જાતિ કે વંશના કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના સમાજના તમામ લોકોના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે સમાન સામાજિક તકો પૂરી પાડવી અને સમાજના દરેક વ્યક્તિ માટે સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને વ્યક્તિગત અધિકારોની જાળવણી કરવી તેને સામાજિક ન્યાય કહેવાય છે.

સાચો જવાબ: સામાજિક અસમાનતા એટલે વ્યક્તિને મળતા અધિકારો, શિક્ષણ, રોજગારી, આવક અને તકોના સંદર્ભમાં સમાનતા ન હોવાની સ્થિતિ. સમાજમાં લિંગ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે આર્થિક સ્થિતિના આધારે ભેદભાવ રાખવામાં આવે ત્યારે સામાજિક અસમાનતા ઊભી થાય છે.

સાચો જવાબ: માનવ-અધિકારો વ્યક્તિને જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદભાવ વિના ગૌરવપૂર્ણ અને સન્માનપૂર્વક જીવન જીવવા માટે ઉપયોગી છે. તે વ્યક્તિને ખોરાક, રહેઠાણ, શિક્ષણ, કામ કરવાનો અધિકાર, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ગોપનીયતા પૂરી પાડી તેના સર્વાંગી વિકાસમાં મદદ કરે છે.

સાચો જવાબ:

સામાજિક અસમાનતાની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર અસરો જોવા મળે છે:

1. 
   

   વિકાસની સુવિધાઓનો અભાવ: સમાજનો અપ્રગત કે પછાત વર્ગ સામાજિક અસમાનતાને કારણે શિક્ષણ અને તાલીમથી વંચિત રહે છે, જેથી તેમની પાસે આર્થિક વિકાસ માટેની કોઈ સુવિધા રહેતી નથી.

   
   


2. 
   

   શોષણ અને ગરીબી: યોગ્ય રોજગારી કે આવક ન મળવાથી આવો વર્ગ શોષિત અને વંચિત રહે છે તથા વંશપરંપરાગત ગરીબીનો ભોગ બને છે.

   
   


3. 
   

   વર્ગવિગ્રહ: આર્થિક અસમાનતા વધતાં સમાજમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવ દૃઢ થાય છે. એક વર્ગ અન્ય વર્ગ પ્રત્યે અણગમો ધરાવે છે, જે ક્યારેક વર્ગવિગ્રહ જેવી ગંભીર સ્થિતિ પણ સર્જે છે.

   
   

સાચો જવાબ:

દેશના વિકાસના આધારરૂપ બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N.) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા વિશિષ્ટ અધિકારોને બાળ અધિકાર કહે છે.

બાળકોને મળતા મુખ્ય બાળ અધિકારો:

1. 
   

   જાતિ, રંગ, લિંગ, ભાષા, ધર્મ કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદભાવ વિના જીવન જીવવાનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર.

   
   


2. 
   

   માતાપિતા દ્વારા યોગ્ય રીતે પાલનપોષણ મેળવવાનો અધિકાર.

   
   


3. 
   

   પોતાના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.

   
   


4. 
   

   તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ જીવન જીવવાનો અધિકાર.

   
   


5. 
   

   પોતાના ધર્મ સમુદાયમાં રહેવાનો અને સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર.

   
   


6. 
   

   પોતાની અભિવ્યક્તિ કરવાનો અધિકાર.

   
   


7. 
   

   શારીરિક કે માનસિક હિંસા, શોષણ અને યાતના સામે રક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.

   
   


8. 
   

   સામાજિક સુરક્ષા અને યોગ્ય જીવનસ્તર પ્રાપ્ત કરવાનો અધિકાર.

   
   

સાચો જવાબ:

સામાજિક કુરિવાજો સમાજના અમુક વર્ગ કે સ્ત્રીઓનો વિકાસ રોકીને અસમાનતા ઊભી કરે છે.

• 
  

  ઉદાહરણ: ભૂતકાળમાં પ્રવર્તતો ‘બાળલગ્નનો રિવાજ’ અથવા ‘દીકરીઓને શિક્ષણ ન આપવાનો કુરિવાજ’. આ કુરિવાજને કારણે દીકરીઓને નાની વયે ભણવાનું છોડાવી દેવામાં આવતું, જેથી તેઓ આર્થિક રીતે પગભર બની શકતી ન હતી અને પુરુષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓ સામાજિક તથા આર્થિક રીતે પછાત રહી જતાં સમાજમાં ગંભીર લિંગીય અસમાનતા ઊભી થતી હતી.

  
  

સાચો જવાબ: ના, અયોગ્ય ગણાય. કારણ: 14 વર્ષ સુધીના બાળકને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ મેળવવાનો બંધારણીય અધિકાર છે. આ ઉંમરે બાળક પાસે કામ કરાવવું એ બાળમજૂરી ગણાય છે અને તે બાળકના 'શોષણ સામેના અધિકાર'નું ઉલ્લંઘન છે. રેસ્ટોરન્ટમાં કામ આપવાથી બાળક શિક્ષણથી વંચિત રહી જાય છે અને તેના માનસિક તથા શારીરિક વિકાસ પર માઠી અસર પડે છે.

સાચો જવાબ:

શિક્ષણથી વંચિત રહેનાર (અશિક્ષિત) વ્યક્તિને નીચે મુજબની સમસ્યાઓ નડે છે:

1. 
   

   સરકારી યોજનાઓ, કાયદાકીય અધિકારો કે સમાજમાં મળતા લાભોની જાણકારીના અભાવે તે વંચિત રહી જાય છે.

   
   


2. 
   

   સારી નોકરી કે ઉચ્ચ આવક આપતો વ્યવસાય ન મળવાને કારણે આર્થિક હાડમારી અને ગરીબી ભોગવવી પડે છે.

   
   


3. 
   

   ગલત ધારણાઓ, કુરિવાજો કે અંધશ્રદ્ધાનો ભોગ બનવાની શક્યતા વધી જાય છે.

   
   


4. 
   

   સમાજ કે કાર્યસ્થળે અન્ય લોકો દ્વારા તેનું આર્થિક કે સામાજિક શોષણ થવાનું જોખમ રહે છે.