ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
જન્મ અને બાળપણ: બિરસા મુંડાનો જન્મ 15 નવેમ્બર, 1875 માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સુગના મુંડા અને માતાનું નામ કરમી મુન્ડાઈના હતું. તેમનું બાળપણ ઘેટાં-બકરાં ચરાવવામાં, વાંસળી વગાડવામાં અને અખાડાની રમતોમાં વીત્યું હતું.
શિક્ષણ અને પ્રભાવ: તેમણે સ્થાનિક મિશનરી શાળામાં શિક્ષણ લીધું હતું. યુવાન વયે તેઓ જનજાતિ સમાજના સુધારા અને ઉત્કર્ષના કામોમાં લાગી ગયા.
ઉલગુલાન ચળવળ (ઈ.સ. 1895): અંગ્રેજો, જમીનદારો અને શાહુકારો દ્વારા આદિવાસીઓના થતા શોષણ સામે તેમણે 'ઉલગુલાન' નામના મોટા આંદોલનનું નેતૃત્વ લીધું. મુંડાઓનો દાવો હતો કે છોટાનાગપુર તેમનું છે અને અંગ્રેજો તેમના પરંપરાગત હકો છીનવી રહ્યા છે.
સમાજ સુધારણા: તેમણે મુંડા સમુદાયને દારૂ છોડવા, ઘર-ગામ ચોખ્ખું રાખવા અને ડાકણ-જાદુ જેવી અંધશ્રદ્ધામાં ન માનવા હાકલ કરી.
અવસાન: ઈ.સ. 1895 માં તેમની ધરપકડ થઈ અને 1897 માં જેલમાંથી છૂટ્યા પછી પણ તેમણે ચળવળ ચાલુ રાખી. ઈ.સ. 1900 માં તેમનું અવસાન થતાં આ ચળવળ મંદ પડી.
પ્રણેતા અને વિસ્તાર: આ પદ્ધતિ ઈ.સ. 1820 માં મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ) પ્રાંતોમાં લાગુ કરવામાં આવી હતી, જેના પ્રણેતા થૉમસ મૂનરો હતા.
મુખ્ય લક્ષણ: આ પ્રથામાં જમીન ખેડનાર (રૈયત) ને જમીનનો માલિક બનાવવામાં આવ્યો હતો અને ખેડૂતે સીધું સરકારને જમીન મહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું.
ખેડૂતોને નુકસાન: જમીન માલિકી હક મળવા છતાં ખેડૂતોને કોઈ ફાયદો ન થયો કારણ કે:
જમીનનું મહેસૂલ ખૂબ વધારે પડતું હતું.
સરકાર ગમે ત્યારે મહેસૂલમાં વધારો કરવાનો હક ધરાવતી હતી.
દુષ્કાળ કે અન્ય કોઈ પણ સ્થિતિમાં પાક નાશ પામે, તોપણ ખેડૂતે ફરજિયાત મહેસૂલ આપવું જ પડતું.
પ્રણેતા અને વિસ્તાર: આ પદ્ધતિ હોલ્ટ મેકેન્ડી નામના અંગ્રેજ અધિકારીએ ઈ.સ. 1822 માં ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રાંત અને મધ્ય ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં દાખલ કરી હતી.
મહાલનો અર્થ: બ્રિટિશ રેકોર્ડમાં 'મહાલ' શબ્દ ગ્રામ (ગામ) અથવા ગામના સમૂહ માટે વપરાતો હતો.
મહેસૂલની પદ્ધતિ: આ પ્રથામાં મહેસૂલનું એકમ કોઈ એક ખેડૂતનું ખેતર નહીં, પણ સમગ્ર ગામ કે ગામની જમીનનો સમૂહ હતો. આખા ગામનું સર્વેક્ષણ કરી, ખેતરોના ઉત્પાદનની આવકના આધારે જમીન મહેસૂલ નક્કી થતું.
વસૂલાત: જમીન મહેસૂલ વસૂલ કરવાની જવાબદારી ગામના મુખીને સોંપવામાં આવતી હતી. આ વ્યવસ્થાથી ગામડાંઓની પરંપરાગત સ્થિરતા અને સ્વાયત્તતા છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ.
અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન ભારતમાં વિવિધ આદિવાસી (જનજાતિ) સમૂહો નીચે મુજબની પ્રવૃત્તિઓ કરતા હતા:
ખોરાક અને વન્યપેદાશ એકત્ર કરવી: છોટાનાગપુરના મુંડાઓ અને ઓડિશાના ખોંડ સમુદાયના લોકો જંગલોમાંથી ફળ, કંદમૂળ અને જડીબુટ્ટીઓ એકત્ર કરતા અને સ્થાનિક બજારમાં વેચતા. કાપડ અને ચામડું રંગવા તેઓ કસુંબી અને પલાશના ફૂલો વેચતા.
પશુપાલન: પંજાબના વનગુજ્જર અને આંધ્રના લબાડિયા લોકો ગાય-ભેંસ પાળતા, જ્યારે કુલ્લુના ગદ્દી અને કશ્મીરના બકરવાલ લોકો ઘેટાં-બકરાં પાળતા અને ઋતુ પ્રમાણે સ્થળાંતર કરતા.
રેશમના કીડા ઉછેરવા: ઝારખંડના હઝારીબાગ આસપાસના સંથાલ આદિવાસીઓ રેશમના કીડા ઉછેરીને કાચું રેશમ વેચતા.
ખેતી: આદિવાસીઓ બે પ્રકારની ખેતી કરતા; (1) સ્થળાંતરીય (ઝૂમ) ખેતી: જેમાં જંગલના વૃક્ષો અને ઘાસ સળગાવીને તેની રાખવાળી ફળદ્રુપ જમીન પર ખેતી કરી થોડા સમય પછી બીજી જગ્યાએ જતા રહેતા. (2) સ્થાયી ખેતી: મુંડા, ગોંડ અને સંથાલ જેવા કેટલાક સમૂહો એક જ જગ્યાએ રહીને કાયમી ખેતી પણ કરતા હતા.