ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
આર્થિક શોષણ: બ્રિટિશરોએ ભારતનું ભયંકર આર્થિક શોષણ કર્યું. તેઓ ભારતને કાચા માલનું સંસ્થાન અને પોતાના દેશના પાકા માલનું બજાર બનાવવા માંગતા હતા.
રોકડિયા પાકોનું દબાણ: અંગ્રેજોએ કપાસ, ગળી અને રેશમ જેવા રોકડિયા પાકોનું ભારતીયો ફરજિયાત ઉત્પાદન કરે તેવી નીતિ અપનાવી, જેને કારણે દેશમાં અનાજ અને કઠોળનું ઉત્પાદન ઘટી ગયું.
ખેડૂતો અને વેપારીઓની બરબાદી: અંગ્રેજોની અન્યાયી જકાતનીતિ (ટેક્સ નીતિ) ને કારણે ભારતીય ખેડૂતવર્ગ બરબાદ થઈ ગયો અને ભારતના અનેક મહાન વેપારીમથકો નાશ પામ્યા.
ઉદ્યોગોનો નાશ અને દુષ્કાળ: ભારતના હુન્નર ઉદ્યોગો, ગ્રામ ઉદ્યોગો અને હસ્તકળા કારીગરી બધું જ નાશ પામ્યું. આવામાં વારંવાર પડતા દુષ્કાળોએ પ્રજાના દુઃખમાં વધારો કર્યો અને લાખો લોકો અનાજની અછતથી મૃત્યુ પામ્યા. આથી સંગ્રામ વખતે રાજાઓની સાથે ખેડૂતો અને કારીગરો પણ મોટા પાયે જોડાયા.
કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ: સંગ્રામના ઘણા બધા સ્થાનિક નેતાઓ હતા, જેના લીધે અવ્યવસ્થા ઊભી થઈ. મુખ્ય નેતા બહાદુરશાહ ખૂબ વૃદ્ધ હતા અને રાજાઓ-જાગીરદારો શિસ્તના અભાવે કોઈનો હુકમ માનવા તૈયાર નહોતા.
અંગ્રેજોની લશ્કરી તાકાત: સંગ્રામકારીઓ કરતાં અંગ્રેજો પાસે આધુનિક લશ્કરી શસ્ત્ર-સરંજામ, નવી ટેકનોલોજી, રેલવે અને તાર-વ્યવસ્થા હતાં. શક્તિશાળી સેનાપતિઓ અને મજબૂત નૌકાદળને કારણે તેઓ બહારથી પણ ઝડપથી નવા સૈનિકો લાવી શક્યા.
શાસકો અને શિક્ષિતોની અલિપ્તતા: હૈદરાબાદ, કશ્મીર, પટિયાલા, ઇન્દોર, ગ્વાલિયર, વડોદરા અને ભોપાલના શાસકોએ સંગ્રામમાં ભાગ લેવાને બદલે અંગ્રેજોને સહકાર આપ્યો. શીખો અને ગુરખાઓ પણ અંગ્રેજોના પક્ષે લડ્યા. વળી, અંગ્રેજ સરકારના નોકરિયાતો, શિક્ષિતો અને બુદ્ધિજીવીઓ આ સંગ્રામથી દૂર રહ્યા હતા.
ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ માટે મુખ્ય પાંચ કારણો જવાબદાર હતાં:
રાજકીય કારણ: અંગ્રેજોની સામ્રાજ્યવાદી નીતિ અને ડેલહાઉસીની આક્રમક 'ખાલસાનીતિ' દ્વારા સતારા, ઝાંસી અને અવધ જેવાં રાજ્યો બ્રિટિશ શાસનમાં ભેળવી દેવાયાં. દેશી રાજાઓ પેન્શન અને જમીન ગુમાવતા રોષે ભરાયા.
વહીવટી કારણ: વહીવટીતંત્રમાં ઉચ્ચ સ્થાનો પર માત્ર અંગ્રેજોની નિમણૂક થતી. પ્રજા પર ભારે કરવેરા હતા, ન્યાયતંત્ર અત્યંત ખર્ચાળ હતું અને ભારતીય કર્મચારીઓ સાથે પગારમાં મોટો ભેદભાવ થતો હતો.
આર્થિક કારણ: અંગ્રેજોએ કાચો માલ સસ્તામાં મેળવી ભારતના ગૃહઉદ્યોગો, હસ્તકળા અને વેપાર ધંધાનો નાશ કર્યો, જેનાથી ખેડૂતો અને કારીગરો દેવાદાર અને પાયમાલ બન્યા.
સામાજિક-ધાર્મિક કારણ: ખ્રિસ્તી પાદરીઓ દ્વારા હિંદુ-મુસ્લિમોને વટલાવવાના પ્રયાસો થયા. ઈ.સ. 1850ના કાયદા દ્વારા ધર્મ બદલનારને પૈતૃક મિલકતમાં હિસ્સો આપવાનું ઠરાવાયું. અંગ્રેજો ભારતીયોને નિમ્નકોટિના ગણી તેમની સાથે તિરસ્કારભર્યો વ્યવહાર કરતા અને મંદિરો-મસ્જિદો પર પણ કર નાખ્યો હતો.
લશ્કરી અને તાત્કાલિક કારણ: હિંદી સૈનિકોના પગાર-ભથ્થાં ઓછા હતા અને દરિયાપાર જવાની ફરજ પાડાતી. તાત્કાલિક કારણમાં 'એન્ફિલ્ડ રાઇફલ' ના કારતૂસો પર ગાય અને ડુક્કરની ચરબી લગાડી હોવાની શંકાથી સૈનિકો ધર્મભ્રષ્ટ થવાના ડરે ઉશ્કેરાયા.
વિભિન્ન ઇતિહાસકારો અને વિદ્વાનો આ સંગ્રામને અલગ-અલગ દૃષ્ટિથી જુએ છે:
અંગ્રેજ ઇતિહાસકારોના મતે: અંગ્રેજો આ ઘટનાને માત્ર એક 'સૈનિક વિદ્રોહ' (સિપાહી બળવો) તરીકે જ ઓળખાવે છે.
રાજકીય દૃષ્ટિકોણ: ઇંગ્લેન્ડના રાજપુરુષ ડિઝરાયલી આ સંગ્રામને માત્ર સૈનિકોનો નહિ, પણ એક 'રાજકીય અને ધાર્મિક બળવો' ગણાવે છે.
ભારતીય વિદ્વાનોના મતે: વિનાયક દામોદર સાવરકર અને પટ્ટાભી સીતારામૈયા આ સંગ્રામને 'ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ' ગણાવે છે. ડૉ. સેન પણ આને 'સ્વતંત્રતાસંગ્રામ'ની ઉપમા આપે છે.
નિષ્કર્ષ: ભલે આ સંગ્રામની શરૂઆત સૈનિકો દ્વારા થઈ હતી, પરંતુ તેમાં રાજાઓ, જાગીરદારો, ખેડૂતો, કારીગરો અને આદિવાસીઓએ જે રીતે સક્રિય ભાગ લીધો તે જોતાં આ માત્ર લશ્કરી બળવો નહોતો. તે ખૂબ વ્યાપક અને પ્રભાવી જનવિદ્રોહ હતો, જે ભારતની ભવિષ્યની આઝાદીની લડતો માટે મહાન પ્રેરણાસ્રોત બન્યો.