ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
પ્રાચીન સમયથી ભારતનો કાપડ ઉદ્યોગ જગવિખ્યાત હતો, પરંતુ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના કારણે યાંત્રિક સામગ્રીથી બનેલું સસ્તું કાપડ ભારતીય બજારોમાં આવતા ભારતના હાથવણાટના કારીગરો બેકાર બન્યા. આમ છતાં, ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે ભારતમાં કાપડની મિલો શરૂ થઈ:
ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1854 માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ.
ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1861 માં (30 મે ના રોજ) અમદાવાદમાં રણછોડલાલ છોટાલાલે શરૂ કરી. ત્યારબાદ ઈ.સ. 1867 માં બેચરદાસ લશ્કરીએ બીજી મિલ સ્થાપી.
અમદાવાદમાં ઝડપથી 106 જેટલી મિલો શરૂ થતાં તેને ભારતનું ‘માન્ચેસ્ટર’ ગણવામાં આવતું.
દક્ષિણ ભારતમાં મદુરાઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં સોલાપુર પણ કાપડ ઉદ્યોગના મોટા કેન્દ્રો બન્યા. પાછળથી મહાત્મા ગાંધીજીના સ્વદેશી આંદોલનથી હાથવણાટ અને કુટીર ઉદ્યોગોને નવું પ્રોત્સાહન મળ્યું.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન યુરોપમાં અશાંતિ પેદા થવાના કારણે બ્રિટનથી આવતો માલ ઘટ્યો, જેના લીધે ભારતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને વેગ મળ્યો:
જમશેદજી તાતાએ ઝારખંડના સાકચી (હાલનું જમશેદપુર) માં સુવર્ણરેખા નદીના કિનારે લોખંડનું સૌપ્રથમ મોટું કારખાનું સ્થાપ્યું. આ સાથે ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ જેવા પાયાના આધુનિક ઉદ્યોગની શરૂઆત થઈ.
નવીન પદ્ધતિથી લોખંડનું ઉત્પાદન શરૂ થતાં ભારતમાં જૂની ભઠ્ઠીઓનો યુગ પૂરો થયો.
બેંગલૂરુમાં ‘ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ’ (IISc) નામની સંસ્થાની સ્થાપના થવાથી લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગને વૈજ્ઞાનિક અને નવી દિશા મળી.
આ સિવાય કુલ્ટી, બુરહાનપુર અને ભદ્રાવતીમાં પણ લોખંડ-પોલાદનાં કારખાનાં શરૂ થયાં. આ રીતે ભારતમાં ધાતુવિદ્યાના ક્ષેત્રે ધીમે-ધીમે મક્કમ પ્રગતિ થઈ.
| વિભાગ 'અ' | વિભાગ 'બ' (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (1) લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ | (C) જમશેદપુર |
| (2) કાપડ ઉદ્યોગ | (D) અમદાવાદ |
| (3) ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ | (E) ચેન્નઈ |
| (4) ફૉર્ટ વિલિયમ | (A) કોલકાતા |