ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ: તેમણે ઈ.સ. 1901 માં પોતાના વડોદરા રાજ્યમાં મફત, ફરજિયાત અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણની જોગવાઈ કરી. ઉપરાંત, તેમણે બે વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં ભણવા જવા માટે શિષ્યવૃત્તિ આપવાની શરૂઆત કરી.
મહારાણી ચિમનાબાઈ ગાયકવાડ: તેમણે દલિત વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપતો ખાસ કાયદો બનાવ્યો હતો.
ઈ.સ. 1854 ના વુડના ખરીતા (Dispatch) માં શિક્ષણ અંગે નીચે મુજબની ભલામણો કરવામાં આવી હતી:
દરેક પ્રાંતમાં યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના કરવી અને અલગ શિક્ષણ ખાતાની રચના કરવી.
સરકારી કૉલેજો અને શાળાઓની જાળવણી કરવી તથા ખાનગી શાળાઓને સરકારી ગ્રાન્ટ (અનુદાન) આપવી.
શિક્ષકોની તાલીમ માટે તાલીમી સંસ્થાઓ (Training Colleges) શરૂ કરવી.
ધંધાદારી કે વ્યવસાયી (વ્યાવસાયિક) શિક્ષણનો વ્યાપ વધારવો.
દરેક તાલુકામાં પ્રાથમિક અને જિલ્લામાં માધ્યમિક શાળાઓ સ્થાપવી.
સ્ત્રી-શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવું અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિઓની જોગવાઈ કરવી.
મહારાષ્ટ્રમાં કન્યાશિક્ષણના વિકાસ માટે સુધારકોએ નીચે મુજબના પાયાના પ્રયત્નો કર્યા:
મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને રમાબાઈ રાનડે: તેમણે કન્યાઓ અને વિધવાઓ માટે વિશેષ શાળાઓની સ્થાપના કરી.
જ્યોતિરાવ ફૂલે અને સાવિત્રીબાઈ ફૂલે: તેમણે સમાજના વિરોધ વચ્ચે પણ કન્યા-કેળવણી અને સ્ત્રી-શિક્ષણ માટે શાળાઓ શરૂ કરી.
મહર્ષિ ડી. કે. કર્વે: તેમણે ઈ.સ. 1916 માં સ્ત્રીઓ માટે ભારતની પ્રથમ અલગ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી, જે આજે SNDT (એસ.એન.ડી.ટી.) યુનિવર્સિટી તરીકે કાર્યરત છે.
સ્થાપના: ઈ.સ. 1828 માં રાજા રામમોહનરાયે 'બ્રહ્મોસમાજ'ની સ્થાપના કરી હતી (આ પહેલાં ઈ.સ. 1815 માં તેમણે 'આત્મીય સભા' સ્થાપી હતી).
સતીપ્રથા નાબૂદી: રાજા રામમોહનરાયે 'સંવાદ કૌમુદી' પત્રિકા દ્વારા સતીપ્રથા વિરુદ્ધ ઝુંબેશ ચલાવી, જેના પરિણામે ઈ.સ. 1829 માં ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડ્યો.
અન્ય કુરિવાજો પર પ્રતિબંધ: બ્રહ્મોસમાજના પ્રયત્નોથી ઈ.સ. 1839 માં નરબલિ પ્રથા અને બાળકીને દૂધપીતી કરવાની કુરિવાજ વિરુદ્ધ કાયદાઓ બન્યા.
શિક્ષણ અને વિધવા પુનર્વિવાહ: ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે 'સોમપ્રકાશ' સામયિક દ્વારા વિધવા પુનર્વિવાહનો પ્રચાર કર્યો અને ઈ.સ. 1856 માં વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કરાવ્યો. કેશવચંદ્ર સેને બાળલગ્ન વિરુદ્ધ ઝુંબેશ ચલાવી ઈ.સ. 1872 માં લગ્નવય સંમતિધારો પસાર કરાવ્યો.
દુર્દશા અને જાગૃતિ: મધ્યકાલીન ભારતમાં પતિના મૃત્યુ પછી વિધવાઓને પુનઃલગ્ન કરવાની મનાઈ હતી. સ્ત્રીઓની આ અમાનુષી સ્થિતિ દૂર કરવા સમાજસુધારકોએ ચોપાનિયાં, પુસ્તકો અને આંદોલનો દ્વારા લોકજાગૃતિ ફેલાવી.
મુખ્ય સુધારકોનું યોગદાન:
બંગાળમાં: રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરના પ્રયત્નોથી ઈ.સ. 1856 માં ગવર્નર જનરલ ડેલહાઉસીએ 'વિધવા પુનર્વિવાહ અધિનિયમ' પસાર કર્યો.
મહારાષ્ટ્રમાં: મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, રમાબાઈ રાનડે, જ્યોતિરાવ ફૂલે, સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, મહર્ષિ કર્વે અને બી. એમ. માલાબારીએ વિધવા-આશ્રમો સ્થાપ્યા.
ગુજરાતમાં: સુધારક નર્મદ, કરસનદાસ મૂળજી, મહિપતરામ રૂપરામ અને દલપતરામે વિધવાવિવાહ માટે મોટી ઝુંબેશ ચલાવી. કવિ નર્મદે પોતે એક વિધવા સાથે લગ્ન કરી સમાજ સામે આદર્શ દાખલો બેસાડ્યો હતો.
પ્રકૃતિવાદી શિક્ષણ: કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પ્રખર પ્રકૃતિવાદી હતા. તેઓ માનતા કે બાળકને પ્રકૃતિના ઘનિષ્ઠ સાનિધ્યમાં જ સાચું જ્ઞાન મળી શકે.
મુક્ત વાતાવરણ: તેઓ કઠોર શિસ્તના વિરોધી હતા. તેમના મતે શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે બાળકના સર્જનાત્મક વિકાસ, કલ્પનાશક્તિ અને કુતૂહલવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપે.
કલા અને આધ્યાત્મિકતા: તેઓ બાળકોમાં સંગીત, અભિનય, ચિત્રકળા, નૈતિકતા અને આધ્યાત્મિક ગુણો વિકસે તેના હિમાયતી હતા.
શાંતિનિકેતન: પોતાના શૈક્ષણિક વિચારોને અમલમાં મૂકવા તેમણે ઈ.સ. 1901 માં બંગાળમાં 'શાંતિનિકેતન' આશ્રમ/સંસ્થાની સ્થાપના કરી, જે પાછળથી 'શાંતિનિકેતન વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' તરીકે વિખ્યાત થઈ.
રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના: સ્વામી વિવેકાનંદે પોતાના ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસના ઉદાર વિચારો અને સેવાભાવનાનો પ્રચાર કરવા ઈ.સ. 1897 માં 'રામકૃષ્ણ મિશન' ની સ્થાપના કરી.
શિકાગો ધર્મપરિષદ (1893): અમેરિકાના શિકાગોમાં ભરાયેલી વિશ્વધર્મ પરિષદમાં "ભાઈઓ અને બહેનો" (Brothers and Sisters) ના સંબોધનથી તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો ડંકો વગાડ્યો.
સમાજસેવા અને માનવધર્મ: તેમણે સમાજમાં વ્યાપ્ત કુરિવાજો અને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડોનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમનો સ્પષ્ટ ઉપદેશ હતો કે "માનવસેવા એ જ પ્રભુસેવા છે" અને "પહેલાં અન્ન પછી ધર્મ".
યુવાનોને આહ્વાન: તેમણે દેશના યુવાનોને પ્રેરણા આપતાં સૂત્ર આપ્યું: “ઊઠો, જાગો અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો.”
| વિભાગ 'અ' | વિભાગ 'બ' (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (1) ઍલેક્ઝાન્ડર ડફ | (F) પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓની સ્થાપના |
| (2) દયાનંદ સરસ્વતીના શિષ્યો | (E) લાહોરમાં એંગ્લો વૈદિક કૉલેજની સ્થાપના |
| (3) ડી. કે. કર્વે | (A) સ્ત્રીઓ માટેના વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના |
| (4) કેશવચંદ્ર સેન | (C) લગ્નવય સંમતિધારો |
| (5) જોનાથન ડંકન | (D) બનારસ સંસ્કૃત કૉલેજની સ્થાપના |