ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
: ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના અને રાષ્ટ્રવાદના ઉદ્ભવ માટે મુખ્યત્વે નીચેના પરિબળો જવાબદાર હતાં:
એકહથ્થુ શાસન અને સમાન વહીવટ: અંગ્રેજી શાસન હેઠળ આખો દેશ એક વહીવટી તંત્ર નીચે આવ્યો, જેનાથી અજાણતા જ લોકોમાં એકતાની ભાવના જાગી.
આર્થિક શોષણ: અંગ્રેજોની શોષણની નીતિને કારણે ખેડૂતો અને કારીગરો પાયમાલ થયા. આર્થિક અસંતોષે લોકોને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ એક કર્યા.
પાશ્ચાત્ય કેળવણી અને સાહિત્ય: આધુનિક અંગ્રેજી શિક્ષણથી ભારતમાં બુદ્ધિજીવી વર્ગ ઊભો થયો, જેમાં સ્વશાસન અને સ્વતંત્રતાના વિચારો પ્રગટ્યા. સ્થાનિક ભાષાઓમાં સાહિત્ય અને વર્તમાનપત્રોએ રાષ્ટ્રવાદનો ફેલાવો કર્યો.
પ્રાચીન ભવ્ય વારસાની શોધ: પુરાતત્ત્વવિદોના સંશોધનો અને પ્રાચીન ગ્રંથોના અનુવાદોથી ભારતીયોને પોતાના ભવ્ય ભૂતકાળ અને સંસ્કૃતિનું ગૌરવ થયું.
વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહાર: તાર, ટપાલ અને રેલવેની શરૂઆતથી જુદા જુદા પ્રદેશના લોકો એકબીજાના સંપર્કમાં આવ્યા.
તાત્કાલિક પ્રસંગો: લિટનનો વર્નાક્યુલર પ્રેસ ઍક્ટ અને હથિયારબંધી ધારો તેમજ રિપનના ઈલ્બર્ટ બિલનો યુરોપિયનો દ્વારા વિરોધ જેવા બનાવોએ ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રીય એકતા તીવ્ર બનાવી.
ભારતની સ્વતંત્રતા માટે નવયુવાનોએ સશસ્ત્ર ક્રાંતિનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો:
શરૂઆત: ભારતમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિની શરૂઆત વાસુદેવ બળવંત ફડકેએ કરી. ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્રમાં ચાફેકર બંધુઓએ પ્લેગ કમિશનર રેન્ડની હત્યા કરી.
મુખ્ય સંસ્થાઓ: વિનાયક સાવરકરે ઈ.સ. 1900 માં 'મિત્રમેલા' (પાછળથી 'અભિનવ ભારત') સંસ્થા સ્થાપી. બંગાળમાં 'અનુશીલન સમિતિ' સક્રિય બની.
મુખ્ય ક્રાંતિકારી બનાવો:
ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ ચાકીએ ન્યાયાધીશ કિંગ્સફર્ડ પર બૉમ્બ ફેંક્યો.
રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, અશફાક ઉલ્લાખાન અને સાથીઓએ સરકારી તિજોરી મેળવવા 'કાકોરી ટ્રેન ડકેતી' કરી.
ચંદ્રશેખર આઝાદે ક્રાંતિકારીઓનું સંગઠન ચલાવ્યું અને અલાહાબાદના આલ્ફ્રેડ બાગમાં અંગ્રેજો સામે લડતા શહીદી વહોરી.
ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે અંગ્રેજ સરકારના વિરોધમાં મધ્યસ્થ ધારાસભામાં બૉમ્બ ફેંક્યો.
જતીનદાસે જેલમાં ખરાબ વર્તન સામે 64 દિવસના ઉપવાસ કરી શહીદી આપી.
કારણ: અંગ્રેજ સરકારના મીઠા પરના અન્યાયી કરવેરા અને એકાધિકારનો ભંગ કરવા માટે ગાંધીજીએ દાંડીયાત્રા યોજી.
યાત્રાનો પ્રારંભ: 12 માર્ચ, 1930 ના રોજ ગાંધીજીએ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી પોતાના સાથીદારો સાથે દાંડીકૂચની શરૂઆત કરી.
માર્ગ અને પ્રચાર: આશરે 370 કિમીની કૂચ દરમિયાન અસલાલી, નડિયાદ, આણંદ, રાસ, જંબુસર, સુરત અને નવસારી જેવાં સ્થળોએ સભાઓ યોજી લોકોમાં સ્વદેશી અને સત્યાગ્રહની જાગૃતિ ફેલાવી.
કાયદાનો ભંગ: 5 એપ્રિલ, 1930 ના રોજ દાંડી પહોંચ્યા અને 6 એપ્રિલ, 1930 ની સવારે દરિયાકિનારે મીઠું હાથમાં લઈ મીઠાના કાયદાનો ભંગ કર્યો.
પરિણામ: આ સાથે સમગ્ર દેશમાં 'સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન'નો પ્રારંભ થયો. ધરાસણા, વિરમગામ, ધોલેરા વગેરે સ્થળોએ મીઠાના સત્યાગ્રહો થયા અને દેશભરમાં સ્વદેશી આંદોલનને ભારે વેગ મળ્યો.
પૃષ્ઠભૂમિ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ભારતીયોની સ્વતંત્રતાની માંગ પૂર્ણ કરવામાં ક્રિપ્સ મિશન નિષ્ફળ ગયું, જેથી દેશભરમાં અસંતોષ વ્યાપી ગયો હતો.
ઠરાવ: 8 ઑગસ્ટ, 1942 ના રોજ મુંબઈમાં મળેલી કોંગ્રેસ મહાસમિતિની બેઠકમાં અંગ્રેજો સામે ઐતિહાસિક ‘હિંદ છોડો’ (Quit India) નો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો.
સરકારી દમન અને જનઆંદોલન: 9મી ઓગસ્ટની વહેલી સવારે ગાંધીજી, વલ્લભભાઈ પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ વગેરે જેવા દેશના ટોચના નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી.
લડતનો વ્યાપ: નેતાઓની ધરપકડથી આંદોલન વધુ આક્રમક બન્યું. ખેડૂતો અને વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા. દેશભરમાં હડતાલો પડી, સરકારી મકાનો, રેલવે અને તાર-ટેલિફોન લાઈનોને ભારે નુકસાન પહોંચાડી લોકોએ રાષ્ટ્રીય સરકારોની રચના કરી.
મહત્ત્વ: અંગ્રેજ સરકારે સખત દમનકારી નીતિ અપનાવી હજારો સત્યાગ્રહીઓની ધરપકડ કરી. પરંતુ આ આંદોલનથી અંગ્રેજોને ખાતરી થઈ ગઈ કે હવે ભારતીયોને વધુ સમય ગુલામ રાખી શકાશે નહીં.